કુરાનના સોગંદ, છળ અને વીર રાણીઓનું જૌહર...
શેરશાહ સૂરીનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ અભિયાન મધ્ય પ્રદેશમાં રાયસેનનું અભિયાન માનવામાં આવે છે. રાયસેનના કિલ્લાના શાસક ચૌહાણ વંશના રાજા પૂરણમલ ચૌહાણ હતા. શેરશાહ સૂરીએ રાયસેનના કિલ્લાને ઘેરી લીધો. ઘણા મહિનાઓ વીતી ગયા, શેરશાહ સૂરી કિલ્લો જીતી શકતો નહોતો. બીજી તરફ કિલ્લાની અંદર ખાવા-પીવાની સામગ્રી પણ પૂરી થવા આવી હતી. તેથી બંને પક્ષોએ સંધિ કરવી જ યોગ્ય સમજી અને પછી બંને પક્ષો વચ્ચે એક સંધિ થઈ.
સંધિમાં નક્કી થયું કે પૂરણમલ પોતાના આખા પરિવાર અને સેના સાથે કિલ્લો છોડી દેશે અને શેરશાહ સૂરીએ આ વચન આપ્યું કે તેમને, તેમના પરિવારને અને તેમની સેનાને કોઈ પણ પ્રકારનું નુકસાન નહીં પહોંચાડે. આ સંધિમાં શેરશાહ સૂરીએ કુરાનના સોગંદ ખાધા અને સાક્ષી તરીકે શેરશાહ સૂરીના બે પુત્રો— આદિલ ખાન અને કુતુબ ખાને પણ સોગંદ લીધા.
પરંતુ પૂરણમલે જ્યારે કિલ્લો છોડી દીધો અને કિલ્લાની બહાર એક શિબિરમાં રાત્રે આશ્રય લીધો, ત્યારે શેરશાહ સૂરીએ પોતાના સોગંદ તોડી નાખ્યા. કહેવાય છે કે શેરશાહ સૂરી પાસે તેના કેટલાક ઉલેમા પહોંચ્યા અને તેમણે કહ્યું કે આપણે કાફિરોને મારી નાખવા જોઈએ. શેરશાહ સૂરીએ કહ્યું કે ના, આ યોગ્ય નથી, મેં કુરાનના સોગંદ ખાધા છે. ઉલેમાઓએ કહ્યું કે કાફિરો સાથે કરેલી સંધિમાં કુરાનના સોગંદનું કોઈ મહત્વ નથી હોતું અને સંધિ તોડી શકાય છે.
તેથી શેરશાહ સૂરીએ આ સંધિ તોડી નાખી અને રાત્રે જ પોતાની સેનાને પૂરણમલના સૈન્ય શિબિર પર આક્રમણ કરવાનો આદેશ આપી દીધો. પૂરણમલની સેનાને ચારેય તરફથી ઘેરી લેવામાં આવી. પૂરણમલ સમજી ગયા કે હવે બચવું શક્ય નથી. જેટલી પણ રાજપૂત મહિલાઓ હતી, તે બધાએ જૌહર કરી લીધું.
અને ત્યારબાદ પુરુષોએ કેસરિયા કરી લીધું. પૂરણમલના સૈનિકોએ ખૂબ જ વીરતાથી યુદ્ધ કર્યું, પરંતુ અંતે તેઓ માર્યા ગયા.
પૂરણમલની એક પત્ની રત્નાવલી હતી. પૂરણમલે પોતે જ પોતાની તલવારથી પોતાની પત્ની રત્નાવલીની ગરદન કાપી નાખી કે જો તે મુસલમાનોના પંજામાં ફસાય, તો તેના પર ન જાણે કેવા અમાનવીય કૃત્યો થશે. અને પૂરણમલ પણ લડતા લડતા વીરગતિ પામ્યા. પૂરણમલની એક નાની બાળકી હતી અને ત્રણ નાના ભત્રીજા હતા, આ ચારેયને પકડી લેવામાં આવ્યા. બાળકીને શેરશાહ સૂરીએ નર્તકીઓ પાસે વેચી દીધી, જેથી તે આખી જિંદગી નાચવા-ગાવાનું કામ કરતી રહે અને ત્રણ ભત્રીજાઓને ગુલામ બનાવીને વેચી દેવામાં આવ્યા.
આ સંપૂર્ણ માહિતી આપણને અબ્બાસ ખાન શેરવાનીના પુસ્તક 'તારીખ-એ-શેરશાહી' માંથી મળે છે અને આ રાયસેન અભિયાન શેરશાહ સૂરીના જીવન પર એક કલંક હતું. શેરશાહ સૂરીના બે પુત્રોએ પણ સાક્ષી તરીકે કુરાનના સોગંદ ખાધા હતા— આદિલ ખાન અને કુતુબ ખાને. કહેવાય છે કે કુતુબ ખાન એટલો નિરાશ થયો કે તેણે આત્મહત્યા કરી લીધી કે મારા પિતાએ વગર કારણે મને પણ પાપનો ભાગીદાર બનાવી દીધો.
