જ્ઞાન જાતિ નથી જોતું, આત્મા જુએ છે! 👁️🔥
આદિ ગુરુ શંકરાચાર્ય પોતાના શિષ્યો સાથે વારાણસીની ગલીઓમાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા. આ એ સમય હતો જ્યારે તેઓ પોતાના જ્ઞાનની પરિપક્વતાના શિખર પર હતા. ત્યારે જ તથાકથિત નિમ્ન જ્ઞાતિના ચાંડાલ એ જ રસ્તા પરથી પોતાના ચાર કૂતરાઓ સાથે તેમની તરફ આવતા દેખાયા. આના પર આદિ ગુરુ શંકરાચાર્યના શિષ્યોએ બૂમો પાડીને તે ચાંડાલને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો, અને સ્વયં આદિ ગુરુ શંકરાચાર્યએ પણ સામાજિક માન્યતાઓને વશ થઈને 'ગચ્છ ગચ્છ' (દૂર હટો, દૂર હટો) એવું ચાંડાલને કહ્યું.
આ સાંભળીને ચાંડાલ પોતાની જગ્યાએ રોકાઈ ગયા અને પ્રશ્ન કર્યો:
અન્નમયાદન્નમયમ અથવા ચૈતન્યમેવ ચૈતન્યાતઃ।
દ્વિજવર દૂરીકર્તું વાંછસિ કિં બ્રૂહિ ગચ્છ ગચ્છેતિ॥
ચાંડાલ કહે છે — 'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તમે કોનાથી કોને દૂર થવા માટે કહી રહ્યા છો? શું આ અન્નમય શરીરથી તે અન્નમય શરીરને દૂર થવા કહી રહ્યા છો, કે પછી આ ચૈતન્યરૂપી આત્માથી તે ચૈતન્યરૂપી આત્માને દૂર થવા કહી રહ્યા છો?'
ચાંડાલના આ પ્રશ્નથી શંકરાચાર્ય સ્તબ્ધ થઈ ગયા. અને ત્યારબાદ ચાંડાલે ખૂબ જ નમ્રતા અને દાર્શનિક તર્ક સાથે પ્રશ્ન કર્યો —
'શું ગંગાજળમાં પ્રતિબિંબિત સૂર્ય અને ચાંડાલની ગલીઓમાંથી નીકળતા પાણીમાં પ્રતિબિંબિત સૂર્ય અલગ છે?
સોનાના કળશની અંદરનો આકાશ અને માટીના કળશની અંદરનો આકાશ શું અલગ છે? અને જો અંદરનું વાસ્તવિક તત્વ એક જ છે, તો કોણ બ્રાહ્મણ અને કોણ ચાંડાલ?'
આ બોધ પછી આદિ ગુરુ શંકરાચાર્યએ ચાંડાલને સ્વયં ભગવાન શિવના રૂપમાં જોયા અને તેમને દંડવત પ્રણામ કર્યા. ચાંડાલ દ્વારા કરવામાં આવેલી અદ્વૈતની આ અદ્ભુત મીમાંસા માટે 'મનીષા પંચકમ્' અથવા 'કાશી પંચકમ્'ની રચના કરી.
આ સંદર્ભમાં 'નિર્વાણષટ્કમ્'ની પંક્તિઓ —
ન મૃત્યુર્ન શંકા ન મે જાતિભેદઃ
પિતા નૈવ મે નૈવ માતા ન જન્મ।
ન બંધુર્ન મિત્રં ગુરુર્નૈવ શિષ્યં
ચિદાનંદરૂપઃ શિવોऽહમ્ શિવોऽહમ્॥
