नाना पाटेकर : पडदा खाली येतो, पण नट मनातून जात नाही...
🙏 भावपूर्ण श्रद्धांजली 🙏
काही माणसांना आपण त्यांच्या नावाने ओळखत नाही, तर त्यांच्या आवाजाने ओळखतो.
काहींना चेहऱ्याने नाही, तर त्यांनी साकारलेल्या भूमिकांमधून ओळखतो.
आणि काही माणसे अशी असतात की, त्यांच्याबद्दल लिहायला बसलो की शब्दच अपुरे पडतात.
नाना पाटेकर हे त्यापैकीच एक.
विश्वनाथ पाटेकर हे त्यांचे नाव. पण ‘नाना’ म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर एक चेहरा उभा राहतो—रापलेला, करारी, कधी रागाने लाल झालेला, कधी दुःखाने पाणावलेला आणि कधी एखाद्या मिश्कील वाक्याने आपल्याला हसवणारा.
तो चेहरा केवळ अभिनेत्याचा नाही.
तो एका माणसाचा चेहरा आहे.
आणि म्हणूनच नाना पाटेकर यांच्या जाण्याची कल्पनाही मनाला चटका लावून जाते.
कलावंत जातो, तेव्हा त्याची कला मागे उरते. पण काही कलावंत असे असतात की ते जातच नाहीत. ते त्यांच्या संवादांत, व्यक्तिरेखांत, आवाजात आणि आपल्या आठवणींत सतत जगत राहतात.
नाना असेच एक कलावंत.
अभिनय म्हणजे केवळ अभिनय नव्हता...
नाना पाटेकर पडद्यावर आले की आपण चित्रपट पाहत आहोत, याचे भान अनेकदा राहत नसे.
समोर नाना नसत.
समोर एखादा माणूस उभा असायचा.
त्याच्या डोळ्यांत राग असायचा; पण त्या रागाच्या तळाशी असहायता असायची. त्याच्या आवाजात आक्रमकता असायची; पण त्या आक्रमकतेमागे वेदना असायची. तो मोठमोठ्याने बोलायचा; पण त्याच्या शांततेतही अनेकदा हजारो शब्द दडलेले असायचे.
हा अभिनय शिकवता येतो का?
कदाचित नाही.
कारण त्यासाठी केवळ अभिनयाचे तंत्र पुरेसे नसते. त्यासाठी माणूस समजून घ्यावा लागतो.
नाना पाटेकरांनी माणूस समजून घेतला होता.
‘नटसम्राट’चा गणपतराव...
वि. वा. शिरवाडकरांनी लिहिलेला ‘नटसम्राट’ हा मराठी साहित्याचा अमूल्य ठेवा आहे.
गणपतराव बेलवलकर हे पात्र रंगभूमीवर अनेक दिग्गजांनी साकारले. पण नाना पाटेकरांनी ते पडद्यावर आणताना त्या व्यक्तिरेखेला आपले रक्त-मांस दिले.
एकेकाळी रंगभूमीवर टाळ्यांचा कडकडाट मिळवणारा नट...
आणि पुढे आपल्या माणसांमध्येच परका होऊन गेलेला वृद्ध...
गणपतरावांच्या आयुष्यातील हा विरोधाभास नानांनी इतक्या ताकदीने उभा केला की, चित्रपट पाहताना आपण गणपतरावांकडे पाहत नाही; आपण आपल्या घरातील एखाद्या वृद्धाकडे पाहत असल्यासारखे वाटते.
‘नटसम्राट’ आपल्याला एक प्रश्न विचारतो...
ज्याने आयुष्यभर इतरांच्या भूमिका जगल्या, त्याला शेवटी स्वतःची भूमिका जगण्यासाठी जागा मिळते का?
गणपतरावांच्या वेदनेत हा प्रश्न कायम घुमत राहतो.
आणि नाना पाटेकरांचा आवाज कानावर पडला की आजही त्या गणपतरावांची हाक मनात कुठेतरी उमटते.
‘क्रांतिवीर’चा संताप...
नाना पाटेकरांच्या अभिनयातील एक मोठी ताकद म्हणजे त्यांचा संताप.
पण तो केवळ ओरडण्याचा संताप नव्हता.
तो अन्याय पाहिलेल्या माणसाचा संताप होता.
‘क्रांतिवीर’मधील त्यांची व्यक्तिरेखा आजही आठवली की अंगावर शहारा येतो. समाजातील विसंगती, भ्रष्ट व्यवस्था आणि सामान्य माणसाची घुसमट या सगळ्याला त्यांनी आपल्या आवाजातून वाट करून दिली.
त्यांचा संवाद संपतो आणि काही क्षण आपण शांत बसतो.
कारण तो संवाद पडद्यावरील व्यक्तिरेखेचा राहिलेला नसतो.
तो आपल्या मनातला प्रश्न झालेला असतो.
‘प्रहार’ आणि शिस्तीचा माणूस
‘प्रहार’मध्ये नाना पाटेकरांनी सैनिकाच्या जगण्यातील शिस्त, कर्तव्य आणि संघर्ष समोर आणला.
सैनिकाच्या गणवेशातील माणूस त्यांनी दाखवला; पण त्या गणवेशाच्या आत धडधडणारे हृदयही दाखवले.
नानांच्या व्यक्तिरेखांमध्ये हीच गंमत होती.
ते पात्राला बाहेरून रंगवत नसत.
ते पात्राच्या आत शिरत.
म्हणूनच त्यांच्या भूमिका ‘केलेल्या’ वाटत नाहीत.
त्या ‘जगलेल्या’ वाटतात.
‘देऊळ’ आणि गावाकडचा आरसा
‘देऊळ’ हा चित्रपट आठवला की नाना पाटेकरांचा आणखी एक पैलू समोर येतो.
गाव, श्रद्धा, राजकारण, बाजारपेठ, प्रसिद्धी आणि बदलत जाणारे सामाजिक वास्तव या सगळ्याचा एक विलक्षण वेध या चित्रपटाने घेतला.
देवळाच्या कळसापेक्षा माणसाच्या मनात काय चालले आहे, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.
नाना पाटेकरांसारखा अभिनेता अशा चित्रपटात असला की व्यक्तिरेखा केवळ व्यक्तिरेखा राहत नाही; ती आपल्या आसपासच्या समाजाचा आरसा बनते.
‘देऊळ’ने प्रश्न विचारले; नानांनी त्या प्रश्नांना चेहरा दिला.
‘अब तक छप्पन’चा कठोर चेहरा
‘अब तक छप्पन’मधील साधू आगाशे आठवला की नानांचा आणखी एक चेहरा दिसतो.
कठोर.
शांत.
निर्विकार.
पण आतून सतत काहीतरी जळत असलेला.
पोलिस अधिकाऱ्याच्या भूमिकेत त्यांनी दाखवलेली मानसिकता केवळ बंदूक आणि गणवेशापुरती मर्यादित नव्हती. त्या माणसाच्या निर्णयांमागची किंमतही जाणवते.
नानांच्या अभिनयाची हीच खरी ताकद होती.
ते पात्राच्या बाह्य रूपापेक्षा त्याच्या आतला संघर्ष दाखवत.
आणि मग ‘वेलकम’...
इतका गंभीर अभिनेता अचानक आपल्याला खळखळून हसवतो आणि आपण थक्क होतो.
‘वेलकम’मधला उदय शेट्टी हा त्याचा पुरावा.
नानांचा विनोदही तितकाच अस्सल होता.
त्यांच्या चेहऱ्यावरची गंभीरता आणि प्रसंगातील विनोदी परिस्थिती यांचा झालेला मेळ प्रेक्षकांना अक्षरशः पोट धरून हसायला लावतो.
हेही नानांचे वैशिष्ट्यच.
त्यांनी स्वतःला कोणत्याही एका प्रतिमेत बंदिस्त केले नाही.
नटाला चौकट नसते.
नानांनी ती चौकट मान्य केली नाही.
पडद्यापलीकडचा नाना...
पण नाना पाटेकरांबद्दल बोलताना केवळ त्यांच्या चित्रपटांची यादी करून थांबता येणार नाही.
कारण नाना पाटेकरांचा खरा विस्तार पडद्याबाहेर दिसतो.
कलाकार म्हणून मिळालेली लोकप्रियता स्वतःपुरती न ठेवता त्यांनी सामाजिक प्रश्नांकडे वळून पाहिले.
‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून शेतकरी, दुष्काळग्रस्त आणि ग्रामीण भागातील गरजू लोकांसाठी काम करण्याचा प्रयत्न केला.
इथे अभिनेता बाजूला झाला.
माणूस पुढे आला.
प्रसिद्धीच्या झोतात उभे राहणे सोपे असते; पण त्या प्रकाशातून बाहेर पडून अंधारात उभ्या असलेल्या माणसाकडे पाहणे कठीण असते.
नानांनी ते केले.
त्यांच्या सामाजिक कार्याची खरी किंमत तिथेच आहे.
पुरस्कार मोठे की माणूस?
पद्मश्री.
राष्ट्रीय पुरस्कार.
पद्मभूषण.
अनेक सन्मान.
ही सगळी नोंद त्यांच्या कर्तृत्वाची आहे.
पण नाना पाटेकरांसारख्या कलावंताचे मोठेपण पुरस्कारांच्या यादीत मावणार नाही.
कारण एखाद्या कलाकाराला मोठे करणारी गोष्ट म्हणजे त्याने किती पुरस्कार मिळवले यापेक्षा त्याने किती मनांना स्पर्श केला हे असते.
नानांनी असंख्य मनांना स्पर्श केला.
कधी गणपतराव बनून.
कधी तिलक बनून.
कधी सैनिक बनून.
कधी पोलिस अधिकारी बनून.
कधी गावाकडचा माणूस बनून.
आणि कधी उदय शेट्टी बनून आपल्याला हसवत.
नानांचा आवाज...
कदाचित त्यांच्या जाण्यानंतर सर्वांत जास्त आठवेल तो त्यांचा आवाज.
तो खर्जातला, थोडा खरखरीत, कधी शांत तर कधी अंगावर धावून येणारा आवाज.
तो आवाज ऐकला की भूमिका आठवते.
भूमिका आठवली की प्रसंग आठवतो.
प्रसंग आठवला की एखादी भावना जागी होते.
आणि मग जाणवते...
कलाकार पडद्यावरून गेला तरी त्याचा आवाज मनातून जात नाही.
शेवटी उरतो तो माणूस...
नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते.
त्यांनी आपल्याला केवळ अभिनय दिला नाही.
त्यांनी आपल्याला प्रश्न दिले.
अस्वस्थता दिली.
हसू दिले.
आसवे दिली.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे...
माणूसपणाची जाणीव दिली.
‘नटसम्राट’ने आपल्याला वृद्धत्वाची वेदना दाखवली.
‘क्रांतिवीर’ने अन्यायाविरुद्धचा संताप दिला.
‘प्रहार’ने कर्तव्याची जाणीव करून दिली.
‘देऊळ’ने श्रद्धा आणि बाजारपेठेतील संघर्ष दाखवला.
‘अब तक छप्पन’ने कर्तव्याच्या कठोर चेहऱ्यामागचा माणूस दाखवला.
‘वेलकम’ने हसवले.
आणि त्यांच्या सामाजिक कार्याने एक वेगळाच धडा दिला...
लोकप्रियता ही केवळ टाळ्या मिळवण्यासाठी नसते; ती कुणाच्या अश्रूंना हात देण्यासाठीही वापरता येते.
नाना पाटेकर यांची खरी ओळख कदाचित याच एका वाक्यात सामावते...
ते मोठे अभिनेते होतेच; पण त्याहून आधी ते मोठे माणूस होते.
रंगमंचावरचा पडदा एक दिवस खाली येतो.
चित्रपट संपतो.
दिवे लागतात.
प्रेक्षक बाहेर पडतात.
पण काही भूमिका मनात सुरूच राहतात.
गणपतरावही तिथेच असतो.
तिलकही तिथेच असतो.
आगाशेही तिथेच असतो.
आणि त्या सगळ्यांच्या मागे उभा असतो...
‘नाना.’
एक अस्सल कलावंत.
एक संवेदनशील माणूस.
एक अस्वस्थ आत्मा.
आणि माणुसकीवर अजूनही विश्वास ठेवणारा एक चेहरा.
नाना पाटेकर यांना विनम्र अभिवादन.
त्यांच्या कलेला सलाम.
त्यांच्या सामाजिक बांधिलकीला सलाम.
आणि त्यांच्या माणूसपणाला मनापासून मुजरा.
भावपूर्ण श्रद्धांजली.
🙏🙏🙏🙏🙏🙏
---
अविनाश शांताबाई भिमराव ढळे
(एक अश्वस्थामा)
मो. ८४५२९१२९५
