જય માતાજી મિત્રો આપણે સૌ ખેડૂતપુત્રો છીએ અને આપણી આસપાસ એવી અનેક વનસ્પતિઓ છોડવા છે જે આપણે તેને ઓળખીએ પણ તેનો ઉપયોગ શું અને કયા દર્દ માં કામ લાગે તે જાણતા નથી તો આજે આપણે એવા થોડા વનસ્પતિ અને આયુર્વેદ માં જેમનું ખૂબ જ નામ છે તેવા વનસ્પતિ છોડ વિશે થોડી માહિતી પોસ્ટ ગમે તો આપણા મિત્રો સ્નેહીજન ને શેર કરશો.
૧) સહદેવી
(Sahadevi / Vernonia cinerea / Cyanthillium cinereum)
🌿 ઓળખવાની રીત
નાનું, 1–2 ફૂટ ઉંચું છોડ
પાંદડા લંબચોરસ, થોડા કરકરા
જાંબલી-હળવા ગુલાબી રંગના નાના ફૂલ
સામાન્ય રીતે રસ્તા કિનારે, ખેતર માં, પડતર જમીનમાં જોવા મળે
📜 આયુર્વેદિક નામ
સહદેવી, સહચરી
રસ: કડવો, તીખો
ગુણ: ઉષ્ણ, લઘુ
🩺 કયા રોગોમાં કામ લાગે
તાવ (વિશેષ કરીને મલેરિયા પ્રકારનો તાવ)
કફ-વાતના રોગ
શ્વાસ, દમ, ઉધરસ
સાપ-વીંછીના ઝેરમાં લોકચિકિત્સા
શરીરમાં સૂજન (સોજો)
💊 ઉપયોગ
પાંદડાનો કઢો બનાવી પીવો
પાંદડા વાટી લેપ તરીકે ડંખ પર લગાડવો
સુકું છોડ ચૂર્ણ સ્વરૂપે પણ વપરાય
૨) સરપુંખ
(Sarpunkha / Tephrosia purpurea)
🌿 ઓળખવાની રીત
2–3 ફૂટ ઉંચો ઝાડસમાન છોડ
પાંદડા નાનાં-નાનાં જોડામાં
ગુલાબી-જાંબલી ફૂલ
મૂળ ઊંડું અને મજબૂત
ખેતર, જંગલ કિનારે મળે
📜 આયુર્વેદિક ઓળખ
નામ: સરપુંખ (સર્પ + ઉંખ = સાપનું ઝેર નાશ કરનાર)
રસ: કડવો
ગુણ: ઉષ્ણ, શુષ્ક
🩺 કયા રોગોમાં ઉપયોગી
યકૃત (લીવર)ના રોગ
પ્લીહા (તિલી) વધવી
મૂત્રરોગ
સાપ-વીંછીના ડંખ
ચામડીના રોગ
💊 ઉપયોગ
મૂળનો કઢો
પાંદડાનો રસ
લેપ તરીકે પણ વપરાય
૩) અધેડો
(Adheda / Justicia adhatoda / Vasaka)
🌿 ઓળખવાની રીત
5–8 ફૂટ ઊંચો ઝાડ
પાંદડા મોટા, લીલા, ભાલાકાર
સફેદ ફૂલ, અંદર જાંબલી રેખાઓ
ગામ આસપાસ વાડમાં જોવા મળે
📜 આયુર્વેદિક નામ
વસાકા
રસ: કડવો
ગુણ: શીતળ
🩺 કયા રોગોમાં કામ લાગે
દમ, ઉધરસ
ક્ષય (ટી.બી.)
રક્તપિત્ત
શ્વાસ નળીના રોગ
💊 ઉપયોગ
પાંદડાનો રસ મધ સાથે
કઢો બનાવી પીવો
આયુર્વેદિક સિરૂપમાં વ્યાપક ઉપયોગ
૪) તુલસી
(Tulsi / Ocimum sanctum)
🌿 ઓળખવાની રીત
નાનો ઝાડસમાન છોડ
સુગંધિત પાંદડા
સફેદ અથવા જાંબલી ફૂલ
લગભગ દરેક ઘરમાં મળે
📜 આયુર્વેદિક મહત્ત્વ
રસ: તીખો, કડવો
ગુણ: ઉષ્ણ
ત્રિદોષનાશક
🩺 રોગોમાં ઉપયોગ
શરદી, ઉધરસ
તાવ
રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા
ગળાનો દુખાવો
💊 ઉપયોગ
પાંદડાનો કઢો
ચા
મધ સાથે રસ
૫) લીમડો
(Neem / Azadirachta indica)
🌿 ઓળખવાની રીત
મોટું વૃક્ષ
પાંદડા દાંતિયા
ફળ નાનાં લીલા-પીળા
સમગ્ર ભારત માં સામાન્ય
📜 આયુર્વેદિક ગુણ
રસ: અત્યંત કડવો
ગુણ: શીતળ, શુદ્ધિકારક
🩺 કયા રોગોમાં કામ લાગે
ચામડીના રોગ
રક્તશુદ્ધિ
દાંત-પેઢાના રોગ
ડાયાબિટીસમાં સહાયક
💊 ઉપયોગ
પાંદડાનો કઢો
દાતણ
તેલ, ચૂર્ણ
🔔 મહત્વપૂર્ણ સૂચના
આયુર્વેદિક ઔષધિઓ યોગ્ય માત્રા અને માર્ગદર્શનથી જ ઉપયોગ કરવી
ગંભીર રોગમાં વૈદ્ય અથવા ડૉક્ટરની સલાહ જરૂરી
ગ્રામ્ય ઉપચાર પદ્ધતિ
બરાબર. નીચે આસપાસ સરળતાથી મળતી ઔષધિ વનસ્પતિઓ આધારિત “ગ્રામ્ય ઉપચાર” બહુ જ સરળ, પરંપરાગત અને વ્યવહારુ રીતે આપી રહ્યો છું. આ ઉપચાર ગામડાંમાં વર્ષોથી અજમાવેલા છે.
⚠️ નોંધ: આ ઉપચાર પ્રાથમિક સારવાર માટે છે. ગંભીર સ્થિતિમાં ડૉક્ટર/વૈદ્યની સલાહ જરૂરી છે.
🌿 આયુર્વેદ આધારિત ગ્રામ્ય ઉપચાર
૧) સહદેવી થી ગ્રામ્ય ઉપચાર
🌡️ તાવ માટે
ઉપચાર:
સહદેવીના 7–10 પાંદડા લો
2 કપ પાણીમાં ઉકાળો, 1 કપ રહે ત્યાં સુધી
સવારે ખાલી પેટ 3 દિવસ પીવો
લાભ:
➡️ શરીરનો તાપ ઉતરે
➡️ તાવમાં આરામ મળે
🐍 વીંછી / સાપ ડંખ (પ્રાથમિક)
ઉપચાર:
સહદેવીના તાજા પાંદડા વાટો
ડંખ પર લેપ કરો
દર 2 કલાકે બદલો
લાભ:
➡️ ઝેરની અસર ઓછી થાય
➡️ સોજો ઘટે
⚠️ તરત હોસ્પિટલ લઈ જવું જરૂરી
૨) સરપુંખ થી ગ્રામ્ય ઉપચાર
🫀 લીવર (યકૃત) નબળું હોય
ઉપચાર:
સરપુંખનું મૂળ સુકવી ચૂર્ણ બનાવો
સવારે ½ ચમચી ચૂર્ણ ગરમ પાણી સાથે
લાભ:
➡️ યકૃત મજબૂત થાય
➡️ શરીરનો પીળાપણો ઘટે
🚽 મૂત્રમાં બળતરા
ઉપચાર:
સરપુંખના પાંદડા ઉકાળી પાણી ગાળવું
દિવસમાં 2 વાર પીવું
૩) અધેડો થી ગ્રામ્ય ઉપચાર
😮💨 દમ / ઉધરસ
ઉપચાર:
અધેડાના 5 પાંદડા
કાળી મરી 2 દાણા
ઉકાળી કઢો બનાવો
મધ સાથે પીવો
લાભ:
➡️ કફ બહાર નીકળે
➡️ શ્વાસ ખુલ્લો થાય
🩸 લોહી વાંતિ
ઉપચાર:
અધેડાના પાંદડાનો રસ 1 ચમચી
મધ સાથે પીવો
૪) તુલસી થી ગ્રામ્ય ઉપચાર
🤧 શરદી–ઉધરસ
ઉપચાર:
તુલસી 5 પાંદડા
આદુનો નાનો ટુકડો
પાણીમાં ઉકાળો
ગરમ પીવો
🦠 રોગપ્રતિકારક શક્તિ
ઉપચાર:
દરરોજ સવારે 2 તુલસી પાંદડા ચાવો
૫) લીમડો થી ગ્રામ્ય ઉપચાર
🧴 ચામડીના રોગ
ઉપચાર:
લીમડાના પાંદડા ઉકાળી પાણીથી ન્હાવો
ખંજવાળ, ફોડા ઘટે
🦷 દાંત–પેઢા
ઉપચાર:
લીમડાની દાતણ રોજ વાપરો
🌱 સંયુક્ત ગ્રામ્ય ઉપચાર (દાદા–પરદાદા સમયથી)
🩸 રક્ત શુદ્ધિ
લીમડો + તુલસી + સહદેવી
ત્રણેયના પાંદડા ઉકાળી કઢો
અઠવાડિયે 2 વાર
⚠️ જરૂરી સાવચેતી
ગર્ભવતી સ્ત્રીઓએ આ ઉપચાર ન કરે
બાળકોમાં માત્રા ઓછી રાખવી
લાંબા સમય સુધી સતત ઉપયોગ ન કરવો 🌿
રાજવિરસિંહ મકવાણા🌿
