આધુનિકતાનો ભ્રમ અને સંબંધોનું સત્ય
સાંજનો સમય હતો. અમદાવાદના એક શાંત વિસ્તારમાં આવેલા જૂના મકાનમાં, વૃક્ષોની છાયાઓ લાંબી થઈ રહી હતી. ઘરના આંગણામાં બેસીને બાપુજી ચૂપચાપ બેઠા હતા. તેમના ચહેરા પર એક અજબ ઉદાસી છવાયેલી હતી. તેમનો પુત્ર વિક્રમ, મુંબઈથી લાંબા સમય પછી ઘરે આવ્યો હતો. વિક્રમે ઘરમાં પગ મૂક્યો ત્યારથી જ મોબાઈલમાં વ્યસ્ત રહ્યો હતો – ફોટા ક્લિક કરવા, સ્ટોરી અપલોડ કરવા અને લાઈક્સની રાહ જોવા.
વિક્રમે બાપુજીની ચુપકીદી જોઈને પૂછ્યું, "બાપુજી, શું થયું? તમે આટલા ચુપ કેમ છો?"
બાપુજીએ ઊંડો શ્વાસ લીધો અને કહ્યું, "બેટા, આજની આ આધુનિકતાથી દુઃખી છું. તું તો આધુનિક દુનિયામાં જીવે છે, તને કહીને શું ફાયદો?"
વિક્રમે હસીને કહ્યું, "કહો ને બાપુજી, શું વાત છે?"
બાપુજીએ કહ્યું, "બેટા, તને ઘરે આવ્યે પાંચ કલાક થયા છે. તેં તો સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ કરી દીધી કે 'મા-બાપુજીના શીતળ છાયામાં,મારા એમને પ્રણામ', પણ હકીકતમાં તું મારી સામે આવ્યો જ ક્યારે? પાસે બેઠો ક્યારે ? આ કેવો દંભ છે?"
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ (ભગવદ્ગીતા ૧૬.૪)
દંભ (ધાર્મિક ઢોંગ અથવા પાખંડ), દર્પ (અહંકાર), અભિમાન (ઘમંડ), ક્રોધ (ગુસ્સો), પારુષ્ય (કઠોરતા અથવા રુક્ષ વાણી) તથા અજ્ઞાન – આ બધા આસુરી સંપત્તિવાળા (દૈવી સ્વભાવના વિરુદ્ધ) વ્યક્તિમાં જોવા મળે છે.
વિક્રમે જવાબ આપ્યો, "બાપુજી, આ તો આજનો ટ્રેન્ડ છે. આમ કરવું પડે છે. નહીં તો આધુનિક સમાજ માન નથી આપતો. જુઓ ને, મારા મિત્રોએ કેટલા કોમેન્ટ્સ કર્યા છે – 'બાપુજીને મારા પણ પ્રણામ' વગેરે."
બાપુજીએ ધીમેથી કહ્યું, "પણ બેટા, જે પુત્ર મારી સામે છે તેણે મારા પગે લાગ્યો નથી, તો એ પ્રણામ મને કેવી રીતે પહોંચશે? પ્રણામ એટલે શું ખબર છે?"
मातृपितृसेवा कर्मणा फलति सदा वाचा मात्रं न तुष्टिर्जायते कदाचन ।
यथा स्पर्शेन प्रणामेन चरणसेवया तथा देवौ प्रसन्नौ भवतः सर्वदा हृदि ॥
માતા-પિતાની સેવા અને સન્માન હંમેશા વાસ્તવિક કર્મથી જ ફળદાયી થાય છે, કેવળ શબ્દોથી ક્યારેય તેમની તૃપ્તિ થતી નથી. જેમ સ્પર્શ કરીને, પ્રણામ કરીને અને ચરણસેવા કરીને સન્માન થાય છે, તેમ તે બંને દેવતાસમાન મા-બાપ હૃદયમાં હંમેશા પ્રસન્ન રહે છે.
વિક્રમે કહ્યું, "બાપુજી, તમે આ વાતો છોડો. તમને આ નહીં સમજાય. અમારી અને તમારી જીવનશૈલીમાં તફાવત છે. અમે કોઈની પાસે કશું પૂછતા નથી, ગૂગલ છે ને! એ બધું જ ધર્મ, શાસ્ત્ર, ગણિત – બધું જ કહી દે છે."
બાપુજીએ કહ્યું, "એ બધું બરાબર છે બેટા. જ્ઞાનનો ભંડાર રાખવો સારો છે. પણ મારું દુઃખ તારી સુવિધાઓનું નથી. મારું દુઃખ એ છે કે આ સોશિયલ મીડિયાએ તને શું આપ્યું છે – એક ભ્રમ! આભાસ ની દુનિયા. જેમાં ફક્ત મૃતપાય કલ્પના છે.જે માનવીય સવેદાનાઓને જાગૃત નથી કરી સકતી."
વિક્રમે પૂછ્યું, "આખરે તમે શું કહેવા માગો છો? આધુનિક જીવનથી તમને આટલી નારાજગી કેમ?"
બાપુજીએ કહ્યું, "બેટા, મને કેટલાક સવાલોના જવાબ આપ. નવો સોફા, નવું ઘર, નવી કાર ખરીદીને સોશિયલ મીડિયા પર મૂકીને તું કોને બતાવે છે? આ વસ્તુનો સદુપયોગ કર, દેખાડો નહીં. આ બધી વસ્તુઓથી લેભાગુ લોકો મિત્ર બને છે હિતેચ્છુઓ નહિ."
બાપુજી આગળ બોલ્યા, "લાઈક અને કોમેન્ટથી સંબંધો નથી બનતા બેટા. આ આધુનિક સમયમાં પણ સંબંધોને, ઘરને સાચવવા માટે આ સોશિયલ મીડિયાના ભ્રમિત જાદુમાંથી બહાર આવવું પડશે."
ગૂગલ માં ની મહિમા કહી શકે છે, પણ માનો પ્રેમ, માથે હાથ ફેરવવો, પ્યારથી ખવડાવવું – એનો અનુભવ ગૂગલથી ડાઉનલોડ નથી થતો. એ માટે તો માની પાસે જ જવું પડે.
બહેનની રાખડી માટે કાંડું ગૂગલ નથી આપતું. ભાઈના ગળે વળગવા માટે ભાઈ-બહેનને મળવું પડે. કારણ કે બેટા, સંબંધો ડાઉનલોડ નથી થતા – એને આ આધુનિકતાની દોડને ચીરીને અપનાવવા પડે છે.
અને દુનિયાનો કોઈ વિજ્ઞાન કે વૈજ્ઞાનિક તને બધું જ આપી શકે છે, પણ સંબંધો નહીં. કારણ કે સંબંધ સાદગી, ત્યાગ, પ્રેમ, અપનત્વ, ભાવના, સન્માન, મધુરતા અને જિંદાદિલીથી બને છે અને ચરિતાર્થ થાય છે.
આ સોશિયલ મીડિયાએ તમારામાં બીજાને બતાવીને કંઈ પણ કરવાની આદત પેદા કરી છે, જે તમને સર્કસના જોકર જેવા બનાવી દે છે.
તમે આધુનિકતામાં એવો ભ્રમ પાળો છો કે તમારા જેવો સુંદર કે સફળ કોઈ નથી, કારણ કે તમે લાઈક-કોમેન્ટ પર જીવો છો. તમને અહંકાર છે કે મારી સાથે આટલા બધા લોકો જોડાયેલા છે.
પણ સત્ય જુઓ બેટા – તમે એકલા છો. આ આધુનિકતાની દોડમાં એકલા જ દોડી રહ્યા છો.
મને ડર છે બેટા, કે આ એકલતા માણસની વિચારસરણીને, મનના પ્રેમને અને જીવનને ગળી જાય છે.
એટલે દેખાડાથી વધુ વાસ્તવિક જીવન જીવો.
અહીં એક ચાર લાઈનની કવિતા યાદ આવે છે:
સ્ક્રીનની ચમકમાં ખોવાઈ ગયા રિશ્તા,
લાઈકની દુનિયામાં ભૂલી ગયા સ્પર્શને.
પગ છુયા વિના પ્રણામ કેવો અધૂરો,
વાસ્તવિક પ્રેમમાં જ છે સાચું સુખ અમર.
આખી વાત સાંભળીને વિક્રમ ચૂપ થઈ ગયો. તેને યાદ આવ્યું કે વર્ષોથી તેણે પોતાની બહેન કે ભાઈને મળ્યા નથી. ફેશબુક પર ફોટા લાઈક કરે છે, પણ વાસ્તવમાં મળવાનો સમય નથી. ભૂતકાળ નો સમય યાદ કરતાં ધ્યાન આવ્યું કે સોસીયલ મીડિયા પર લાઈક કરનાર બધા નવરીના જ હતા જે સમય માં વ્યસ્ત થતાં અલોપ થી ગયા હતા.
અંતે વિક્રમે કહ્યું, "બાપુજી, તમે સાચા છો."
અને તેણે બાપુજીના ચરણ સ્પર્શ કર્યા. ઘરમાં એક નવી શાંતિ છવાઈ ગઈ – જાણે આધુનિકતાના પડદા પાછળથી સાચા સંબંધ નો પ્રકાશ નીકળ્યો હોય.
ટેક્નોલોજી સુવિધા આપે છે, પણ સંબંધોની આત્મીયતા માત્ર માનવીય સ્પર્શમાં જ છે. દંભની દુનિયામાં ન ખોવાઈએ, વાસ્તવિક જીવનને અપનાવીએ.
