પુસ્તક : ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ ૧૮૫૭
લેખક : સ્વાતંત્ર્યવીર વિનાયક દામોદર સાવરકર
ભાષા : મરાઠી , ગુજરાતી ભાષાંતરકાર : ગોપાળરાવ ગ. વિદ્વાંસ
સમીક્ષક : હાર્દિક ગાળિયા
સ્ટાર : ⭐⭐⭐⭐⭐
પરિચય
વીર સાવરકર દ્વારા લખાયેલું આ પુસ્તક ભારતીય ઈતિહાસના સૌથી પ્રભાવશાળી પુસ્તકોમાંનું એક છે. જ્યારે અંગ્રેજ ઈતિહાસકારો ૧૮૫૭ની ઘટનાઓને માત્ર એક 'સિપાઈ વિદ્રોહ' ગણાવતા હતા, ત્યારે સાવરકરે આ પુસ્તક દ્વારા સાબિત કર્યું કે આ ભારતની આઝાદી માટેનો પ્રથમ સશસ્ત્ર સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ હતો.
પુસ્તકનો મુખ્ય હેતુ : સાવરકરનો આ પુસ્તક લખવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અંગ્રેજો દ્વારા ફેલાવાયેલા એ જુઠાણાને તોડવાનો હતો કે ૧૮૫૭નો સંગ્રામ માત્ર થોડા અસંતુષ્ટ સૈનિકોનો બળવો હતો. સાવરકરે દસ્તાવેજો અને પુરાવાઓ સાથે સાબિત કર્યું કે આ 'સ્વધર્મ' અને 'સ્વરાજ' માટે લડાયેલું ભારતનું પ્રથમ સંગઠિત યુદ્ધ હતું.
આલેખન શૈલી : પુસ્તકની ભાષા અત્યંત ઓજસ્વી અને પ્રભાવશાળી છે. સાવરકરની કલમમાં એક પ્રકારની ધાર છે જે વાચકના લોહીમાં દેશભક્તિનો સંચાર કરે છે. ગોપાળરાવ વિદ્વાંસ દ્વારા કરાયેલ ગુજરાતી અનુવાદ પણ મૂળ કૃતિના જુસ્સાને જાળવી રાખવામાં સફળ રહ્યો છે.
પુસ્તકના મુખ્ય અંશો
ક્રાંતિકારી વિચારધારા: આ પુસ્તક માત્ર ઈતિહાસની તારીખો નથી, પણ દેશભક્તિનો એક દસ્તાવેજ છે. તે વાચકોમાં રાષ્ટ્રવાદની ભાવના જગાડે છે.
ઊંડું સંશોધન: સાવરકરે લંડનની લાઈબ્રેરીઓમાં જઈને અંગ્રેજોના જ દસ્તાવેજોના આધારે આ પુસ્તક લખ્યું છે, જે તેની સચ્ચાઈને મજબૂત બનાવે છે.
વીર નાયકોનું વર્ણન: ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ, તાત્યા ટોપે, નાના સાહેબ પેશ્વા અને મંગલ પાંડે જેવા ક્રાંતિકારીઓના શૌર્યને આ પુસ્તકમાં ખૂબ જ સચોટ રીતે આલેખવામાં આવ્યું છે.
પ્રતિબંધિત પુસ્તક: આ પુસ્તક એટલું પ્રભાવશાળી હતું કે તેના પ્રકાશન પહેલા જ બ્રિટિશ સરકારે તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તે છૂપી રીતે ભારત લાવવામાં આવતું હતું.
પુસ્તકના ચાર મુખ્ય વિભાગો
પુસ્તકને લેખકે ખૂબ જ સુવ્યવસ્થિત રીતે ચાર ભાગમાં વહેંચ્યું છે:
વિભાગ ૧: પૂર્વભૂમિકા - આમાં સંગ્રામ પાછળના રાજકીય, સામાજિક અને ધાર્મિક કારણોની ચર્ચા છે. ડેલહાઉસીની ખાલસા નીતિ અને ભારતીય સંસ્કૃતિ પરના પ્રહારો કેવી રીતે વિસ્ફોટક બન્યા તે અહીં સમજાવ્યું છે.
વિભાગ ૨: વિસ્ફોટ - ૧૦ મે ૧૮૫૭ના રોજ મેરઠમાં લાગેલી આઝાદીની ચિનગારી અને મંગલ પાંડેના બલિદાનનું રોમાંચક વર્ણન અહીં જોવા મળે છે.
વિભાગ ૩: પ્રચંડ સંગ્રામ - આ વિભાગમાં દિલ્હી, કાનપુર, લખનઉ અને ઝાંસીમાં ખેલાયેલા ભીષણ યુદ્ધોની વિગતો છે.
વિભાગ ૪: અસ્થાયી પરાજય અને ઉપસંહાર - સંગ્રામ કેમ નિષ્ફળ ગયો અને તેનાથી ભારતીય માનસપટ પર શું અસર પડી તેનું ઊંડું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.
વાચકો માટે શા માટે મહત્વનું છે? : જો તમે ભારતના સાચા ઈતિહાસને જાણવા માંગતા હોવ અને ૧૮૫૭ની ક્રાંતિ પાછળના સાચા કારણો (જેમ કે સ્વધર્મ અને સ્વરાજ્ય) સમજવા માંગતા હોવ, તો આ પુસ્તક વાંચવું અનિવાર્ય છે. ગુજરાતી અનુવાદને કારણે આ વિગતો સમજવી વધુ સરળ બને છે.
પુસ્તકની વિશેષતાઓ
સત્યની શોધ: સાવરકરે લંડનમાં ઈન્ડિયા ઓફિસની લાઈબ્રેરીમાં બેસીને અંગ્રેજ અધિકારીઓના ગુપ્ત રિપોર્ટ્સ વાંચીને આ પુસ્તક તૈયાર કર્યું હતું.
વીરતાના દર્શન: રાણી લક્ષ્મીબાઈની તલવારની ધાર, તાત્યા ટોપેની ગેરીલા યુદ્ધની રણનીતિ અને કુવરસિંહની વીરતાનું એવું વર્ણન છે કે જાણે વાચકની નજર સામે દ્રશ્યો જીવંત થાય.
રાષ્ટ્રીય એકતા: આ પુસ્તકમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા કેવી રીતે આ સંગ્રામનો પાયો હતી, તે પણ સુંદર રીતે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
તારણ : જો તમારે ઇતિહાસની એ ધરોહરને સમજવી હોય જેણે ભારતની આઝાદીના પાયા નાખ્યા, તો આ પુસ્તક એક શ્રેષ્ઠ સાહિત્ય છે. તે આપણને આપણા પૂર્વજોના સંઘર્ષ અને સ્વાભિમાનની યાદ અપાવે છે.આ પુસ્તક માત્ર માહિતી નથી, પણ ઇતિહાસ પ્રત્યેનો એક નવો દ્રષ્ટિકોણ છે. સાવરકરે જ્યારે આ લખ્યું ત્યારે ભારતના ઇતિહાસ પર અંગ્રેજોનું પ્રભુત્વ હતું. તેમણે સાબિત કર્યું કે ઇતિહાસ વિજેતાઓ દ્વારા લખાય છે, પણ સત્ય ક્રાંતિકારીઓના લોહીમાં હોય છે. તેમણે બ્રિટિશરો દ્વારા વપરાતા 'બળવો' શબ્દને નકારીને તેને 'પવિત્ર યુદ્ધ' તરીકે સ્થાપિત કર્યું.
