જીવન પથ
-રાકેશ ઠક્કર
ભાગ-૪૯
ભાટાઈનો સમય છે, સમૂહ ગાનનો સમય,
પોતાનો સ્વર જો રાખીએ જીવી શકાય નહીં.
-રઈશ મનીઆર
આ શેર આજના સમયની બહુ મોટી વિટંબણા પર કટાક્ષ કરે છે. તે સત્ય અને સલામતી વચ્ચેના સંઘર્ષની વાત કરે છે. આજના સમયની કડવી વાસ્તવિકતા અને સામાજિક માનસિકતા પર એક બહુ મોટો પ્રહાર છે. તે સત્ય અને સલામતી વચ્ચેના સંઘર્ષની વાત કરે છે. આપણો યુગ એવો છે જ્યાં ‘શું સાચું છે’ તેના કરતાં ‘બહુમતી શું કહે છે’ તેનું મહત્ત્વ વધી ગયું છે. સાચું બોલનાર વ્યક્તિ ઘણીવાર એકલી પડી જાય છે જ્યારે હાજી-હા કરનાર વ્યક્તિ સફળતાના શિખરો સર કરે છે. રઈશ મનીઆરનો આ શેર આપણને એ વિચારવા મજબૂર કરે છે કે શું આપણે આપણી મૌલિકતા ખોઈ રહ્યા છીએ?
આ શેરમાં કવિએ ‘ભાટાઈ’ અને ‘સમૂહ ગાન’ જેવા શબ્દો વાપરીને આધુનિક સમાજની નબળી નસ પર હાથ મૂક્યો છે. ‘ભાટાઈ’ એટલે કોઈના ખોટા વખાણ કરવા અથવા ખુશામતખોરી કરવી. આજે કોર્પોરેટ ઓફિસ હોય કે રાજકારણ ‘યસ બોસ’ કહેનારા લોકો જલ્દી આગળ વધે છે. જો તમે તમારી સાચી રાય આપો અથવા કોઈની ભૂલ બતાવો તો તમે સિસ્ટમની બહાર ફેંકાઈ જાઓ છો. કવિ કહે છે કે અત્યારે ગુણવત્તા કરતાં ‘ગલીપચી’ કરવાનું ચલણ વધી ગયું છે.
જ્યારે આખું ટોળું એક જ સુરમાં ગાતું હોય ત્યારે તેને ‘સમૂહ ગાન’ કહેવાય. અહીં વિચારવાની જરૂર નથી બસ બીજા ગાય છે એટલે આપણે પણ ગાવાનું છે. જો બધા જ કોઈ એક વિચારધારા કે વ્યક્તિના વખાણ કરતા હોય તો આપણે પણ એમાં ભળી જઈએ છીએ. આ ‘ભેડચાલ’ આપણી વિચારવાની શક્તિને ખાઈ જાય છે.
શેરની બીજી પંક્તિ એક ગંભીર ચેતવણી છે. જો તમે ભીડથી અલગ પડીને તમારો પોતાનો સ્વર(અવાજ) કાઢશો તો દુનિયા તમને જીવવા નહીં દે. જીવવા માટે તમારે ટોળાના સૂર સાથે સૂર મિલાવવો પડે છે. જેનો અવાજ અલગ છે, તેની સફર હંમેશા એકલપંડી અને અઘરી હોય છે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં આ શેર વધુ પ્રસ્તુત લાગે છે. સોશિયલ મીડિયા પર ‘વાયરલ’ થવા માટે પણ સમૂહ ગાન કરવું પડે છે. જે ટ્રેન્ડ ચાલતો હોય એમાં જ સૂર પુરાવવો પડે. જો તમે કોઈ ગમતીલી સેલિબ્રિટી કે વિચારધારા વિરુદ્ધ પોતાનો સ્વર કાઢો તો ‘ટ્રોલ’ આર્મી તમારી પાછળ પડી જાય છે. આપણે ઓફિસની મીટિંગ્સમાં પણ ઘણીવાર ‘ગુપચુપ’ રહીએ છીએ. કારણ કે સાચું બોલવામાં નોકરી જવાનો ડર હોય છે. આપણે સૌ પપેટ્સ (કઠપૂતળી) જેવા બની ગયા છીએ. જેમના દોરડા ‘ભાટાઈ’ ના હાથમાં છે. પોતાની મૌલિક ઓળખ સાચવી રાખવી એ આજના સમયનું સૌથી મોટું સાહસ છે.
એક રાજા હતો જેને નવા-નવા કપડાં પહેરવાનો અને વખાણ સાંભળવાનો ખૂબ શોખ હતો. એકવાર રાજાએ એક એવું રેશમી વસ્ત્ર પહેર્યું જે હકીકતમાં હતું જ નહીં માત્ર ઠગ વણકરોએ તેને ભરમાવ્યો હતો કે આ કપડાં માત્ર બુદ્ધિશાળી લોકોને જ દેખાય છે.
રાજા જ્યારે દરબારમાં આવ્યા ત્યારે બધા જ દરબારીઓએ (સમૂહ ગાન) કપડાંના અદભૂત વખાણ કર્યા (ભાટાઈ). દરેકને ડર હતો કે જો તેઓ એમ કહેશે કે રાજા નાગા છે તો તેમને મૂર્ખ ગણવામાં આવશે. પણ જ્યારે રાજા નગરમાંથી પસાર થયા ત્યારે એક નાના બાળકે બૂમ પાડી, ‘અરે! રાજાજીએ તો કશું પહેર્યું જ નથી!’
એ બાળકનો ‘પોતાનો સ્વર’ હતો. એને કોઈની બીક નહોતી કે કોઈ પદની લાલચ નહોતી. પણ આજના સમયમાં એ બાળકને પણ મોટાઓ એમ કહીને ચૂપ કરી દે છે કે, ‘ચૂપ રહે, બધા વખાણ કરે છે તો તું પણ કર, નહીંતર મુશ્કેલીમાં મુકાઈશ!’
આ શેર આપણને યાદ અપાવે છે કે દુનિયામાં જીવવું અને સન્માન સાથે જીવવું એ બે અલગ વાત છે. જો આપણે માત્ર જીવવા માટે ‘પડઘા’ બની જઈશું તો આપણો અસલી અવાજ હંમેશા માટે દબાઈ જશે. ભલે ભીડમાં એકલા પડી જવાય પણ ક્યારેક પોતાનો સ્વર કાઢવો એ જ મનુષ્ય હોવાની સાચી નિશાની છે. સૌથી દુઃખની વાત એ છે કે હવે આપણે પોતે જ આપણા અવાજને દબાવતા શીખી ગયા છીએ. કોઈ પોસ્ટ લખતા પહેલા આપણે દસ વાર વિચારીએ છીએ કે ‘લોકો શું કહેશે? કોઈને ખોટું તો નહીં લાગે ને? પેલું ટોળું મારા પર તૂટી તો નહીં પડે ને?’ આ બધા ડરને કારણે આપણે ‘પોતાનો સ્વર’ અંદર જ ગૂંગળાવી દઈએ છીએ અને ભીડના ‘સમૂહ ગાન’ માં ભળી જઈએ છીએ. ભીડમાં ચાલવું સહેલું છે કારણ કે તે હિંમત આપે છે પણ એકલા ચાલવા માટે લોખંડી જીગર જોઈએ. કારણ કે તે ઓળખ આપે છે.
આજે ‘અલગ’ દેખાવું સહેલું છે (કપડાં કે ફિલ્ટરથી) પણ ‘અલગ વિચારવું’ અને એ વિચારને ‘રજૂ કરવો’ એ સૌથી મોટું જોખમ બની ગયું છે. આપણે જીવતા તો છીએ પણ શું આપણે આપણા પોતાના અવાજ સાથે જીવીએ છીએ ખરા?
