ભાગ ૩: અંતિમ ટાંકો
રાતના બાર વાગ્યા હતા. 'ધરોહર' મ્યુઝિયમ ફરી એકવાર એ જ જીવલેણ શાંતિમાં ગરકાવ હતું. પણ આજે આ શાંતિમાં એક અજીબ ગરમાવો હતો. માર્તંડ શાસ્ત્રીએ મ્યુઝિયમના એ જ 'મધ્યકાલીન વસ્ત્રકળા' ખંડમાં સૌને હાજર રહેવા જણાવ્યું હતું.
ઇન્સ્પેક્ટર ઝાલા, પસીને રેબઝેબ સચિવ આદિત્ય, અને એક ખૂણામાં મૂર્તિની જેમ સ્થિર ઉભેલી વિદેહી.
માર્તંડ શાસ્ત્રીના હાથમાં પેલો સફેદ મલમલનો રૂમાલ હતો અને બીજા હાથમાં દેવવ્રતની મેડિકલ ફાઈલ. તેમણે લાઈટની સ્વિચ પાડી. ફોકસ સીધું પેલી ખાલી પડેલી કાચની પેટી પર પડ્યું જ્યાં દેવવ્રતની લાશ મળી હતી.
"આ જગતમાં કંઈ પણ અમર નથી," માર્તંડનો અવાજ ગુંજ્યો, "ન સત્તા, ન સંપત્તિ, ન તો પાપ. દેવવ્રત પાસે આ ત્રણેય હતું, પણ તેની પાસે એક ચોથી વસ્તુ પણ હતી જેની કોઈને ખબર નહોતી – ગ્લાનિ (Guilt)."
સત્યનો સ્ફોટ
માર્તંડ શાસ્ત્રીએ આદિત્ય તરફ જોયું, જે સત્યથી ભાગવાની કોશિશ કરી રહ્યો હતો. "આદિત્ય, તેં કહ્યું હતું કે દેવવ્રતના ઘણા દુશ્મનો હતા. પણ સત્ય એ છે કે દેવવ્રતનો સૌથી મોટો દુશ્મન તે પોતે હતો. આ ફાઈલ કહે છે કે દેવવ્રતને 'એમ્યોટ્રોફિક લેટરલ સ્ક્લેરોસિસ' (ALS) નામની બીમારી હતી. તેના શરીરના સ્નાયુઓ મરી રહ્યા હતા. તે માત્ર છ મહિનાનો મહેમાન હતો."
ઝાલા ચોંકી ગયા, "પણ શાસ્ત્રીજી, તો પછી સોયનો ઉપયોગ કેમ થયો?"
માર્તંડ વિદેહીની નજીક ગયા. વિદેહીની આંખોમાં પહેલીવાર એક આંસુની ચમક દેખાઈ. શાસ્ત્રીએ ધીમેથી કહ્યું, "કારણ કે દેવવ્રત પથારીમાં સડીને મરવા નહોતો માંગતો. તે એ જ કળાથી મરવા માંગતો હતો જે કળાનો તેણે વર્ષો પહેલા ગળું ઘોંટ્યું હતું. તેણે વિદેહીને શોધી કાઢી. તેણે તેને મ્યુઝિયમમાં બોલાવી અને તેની સામે કરગરીને મોત માંગ્યું. આ મર્ડર નથી ઝાલા, આ એક 'કલાત્મક આત્મહત્યા' છે જે વિદેહીના હાથે પિતાનું વેર લેવા માટે આયોજિત કરવામાં આવી હતી."
ન્યાયની નવી વ્યાખ્યા
આખું મ્યુઝિયમ સ્તબ્ધ હતું. શાસ્ત્રીએ આગળ વધતા કહ્યું, "દેવવ્રતે વિદેહીને એ સોય પાછી આપી જે તેના પિતાની હતી. એ સોય વર્ષોથી દેવવ્રતની તિજોરીમાં પડી પડી કાટ ખાઈ ગઈ હતી. એ કાટ સોય પર નહોતો, એ કાટ દેવવ્રતના અહંકાર પર હતો. તે રાત્રે, દેવવ્રત આ કાચની પેટીમાં સૂઈ ગયો. તેણે વિદેહીને ઈશારો કર્યો. વિદેહીએ પોતાની વર્ષોની સાધના અને પિતાના અપમાનનો બદલો એક જ 'સૂક્ષ્મવેધ' પ્રહારમાં પૂરો કર્યો. ગરદનના એ પોઈન્ટ પર સોય ભોંકવી એ કોઈ હત્યારાનું કામ નથી, એ એક સાચા વારસદારનું કામ છે."
વિદેહીએ ધીમેથી પોતાની હથેળી ખોલી. તેના હાથમાં પેલી સોનેરી સોય હતી, જે હવે કાટમુક્ત થઈને ચમકી રહી હતી. તેણે એ સોય માર્તંડના ટેબલ પર મૂકી દીધી. જાણે તેણે પોતાનો ભાર ઉતારી દીધો હોય.
આદિત્ય ધ્રૂજતા અવાજે બોલ્યો, "પણ આ તો કાયદેસર ગુનો છે! વિદેહીએ ખૂન કર્યું છે!"
માર્તંડ શાસ્ત્રી તેની સામે ફરીને તાડુક્યા, "કાયદો પુરાવા સીવે છે આદિત્ય, પણ કુદરત નસીબ સીવે છે. જે દેવવ્રતે આખી જિંદગી લોકોના નસીબ સાથે રમત કરી, તેના જીવનનો અંતિમ ટાંકો કુદરતે વિદેહીના હાથે જ લેવડાવ્યો. અહીં કોઈ આરોપી નથી, અહીં માત્ર એક અધૂરી વાર્તા પૂરી થઈ છે."
અંતિમ દ્રશ્ય: એક નવો સૂર્યોદય
ઝાલાએ વિદેહી તરફ હથકડી લંબાવી, પણ માર્તંડ શાસ્ત્રીએ તેમનો હાથ રોકી દીધો. "પુરાવા ક્યાં છે ઝાલા? સોય પર દેવવ્રતના લોહી સિવાય કંઈ નથી. અને રૂમાલ પરનું પેલું અધૂરું 'શૂન્ય' શું છે ખબર છે? એ શૂન્ય એટલે દેવવ્રતનું જીવન. જે વિદેહીએ પૂરું કર્યું. કાયદાની નજરમાં આ કેસ ફાઈલ બંધ થઈ શકે છે, પણ સાહિત્યની નજરમાં આ એક અમર બદલો છે."
વિદેહી ધીમા પગલે મ્યુઝિયમની બહાર નીકળી. બહાર સવારનો કેસરી સૂરજ ઉગી રહ્યો હતો. તેણે આકાશ તરફ જોયું. જે હાથોમાં વર્ષો સુધી વેરની સોય હતી, એ હાથો હવે મુક્ત હતા.
માર્તંડ શાસ્ત્રીએ પોતાની ડાયરી કાઢી અને છેલ્લા પાને એક વાક્ય લખ્યું જે ગુજરાતી સાહિત્યમાં મેલસ્ટોન બનવાનું હતું:
"માણસ ભલે ગમે તેટલા મોંઘા રેશમી વસ્ત્રો પહેરી લે, પણ તેના કર્મોના કાણાં તો માત્ર ન્યાયની સોય જ સીવી શકે છે."
મ્યુઝિયમની મૂર્તિઓ હવે શાંત હતી. 'સૂક્ષ્મવેધ'નો ખેલ પૂરો થયો હતો. સોય જે એક સમયે લોહી પીતી હતી, તે હવે ઇતિહાસના પાને 'ન્યાયના હથિયાર' તરીકે જડાઈ ગઈ હતી.
નવલકથા 'સૂક્ષ્મવેધ' અહીં સંપન્ન થાય છે.
