શિક્ષા
पितृदोषेण न दोषी स्यात् सुतोऽपि विदुषां मतम्।
शिक्षायां यत् समारोप्यं तदेव फलति स्वयम्॥
પિતાના દોષથી પુત્ર દોષી નથી થતો, એ વિદ્વાનોનો મત છે। જે શિક્ષા (સંસ્કાર) તેના પર લાદવામાં આવે છે, તે જ સ્વયં ફળ આપે છે।
બાળકને તેના માતા-પિતાની ભૂલો કે દોષો માટે દોષી ઠેરવવું ન જોઈએ – એ વિદ્વાનોનું માનવું છે। જે રીતે માતા-પિતા બાળકને ઉછેરે છે, જે સંસ્કાર અને શિક્ષણ આપે છે, એ જ તેના જીવનમાં પરિણામ તરીકે દેખાય છે। એટલે દોષ બાળકનો નહીં, પણ ઉછેર અને શિક્ષણનો હોય છે।
એક સમયની વાત છે, એક નાનકડા ગામની નજીક વસતા એક શિકારી માણસના ઘરમાં બે કૂતરા રહેતા હતા. એક હતો શિકારી કૂતરો – લાંબા પગવાળો, તેજ નજરવાળો, ઝડપી અને બહાદુર. તેને નાનપણથી જ જંગલમાં શિકાર કરવાની કળા શીખવવામાં આવી હતી. બીજો હતો ઘરનો રક્ષક કૂતરો – મજબૂત બાંધો, ઊંડો અવાજ અને ચોકસાઈભર્યું નજર. તે રાત-દિવસ ઘરના દરવાજા આગળ બેસીને ચોકી કરતો, અજાણ્યા માણસો કે જંગલી પ્રાણીઓને ભસકાવીને દૂર રાખતો.
શિકારી માણસ દરરોજ સવારે તેના શિકારી કૂતરાને લઈને જંગલમાં જતો. ત્યાં ઘણી મહેનત કરીને, ઘણી દોડધામ કરીને, ઘણી વાર ખતરો મોલ લઈને તે હરણ, સસલાં કે અન્ય શિકાર પકડી લાવતો. શિકારી કૂતરો પણ પોતાની તમામ શક્તિ લગાવી દેતો – ઝાડીઓમાંથી દોડતો, ગંધ શોધતો, શિકારને ઘેરી લેતો અને છેવટે માલિકને તેને પકડવામાં મદદ કરતો.
સાંજે જ્યારે થાકેલો-માંદો શિકારી ઘરે પાછો ફરતો, ત્યારે તે પોતાના બંને કૂતરાઓને ખવડાવતો. પણ આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે મોટા ભાગનો સ્વાદિષ્ટ શિકાર – માંસના મોટા ટુકડા, હાડકાં સાથેના રસાળ ભાગ – તે ઘરના રક્ષક કૂતરાને આપી દેતો. શિકારી કૂતરાને માત્ર થોડું બચેલું મળતું, કે પછી ક્યારેક થોડું ઓછું.
આ વાતથી શિકારી કૂતરાનું મન બહુ બળતું. એક દિવસ તે રોષે ભરાઈને ઘરના કૂતરા પાસે ગયો અને ગુસ્સામાં ભસક્યો:
“આ શું અન્યાય છે, એ ઘરના કૂતરા! હું દિવસભર જંગલમાં ભાગું છું, પરસેવો પાડું છું, જીવનું જોખમ ઉઠાવું છું, ઘાયલ પણ થાઉં છું... અને તું? તું તો બસ ઘરની બહાર બેસીને ભસે છે, કોઈ મહેનત જ નથી કરતો! છતાં માલિક તને સૌથી વધુ અને સૌથી સારું માંસ આપે છે. આ કેવી ન્યાય છે? તારે શરમ નથી આવતી?”
ઘરનો રક્ષક કૂતરો શાંતિથી, ગંભીર અવાજે જવાબ આપ્યો:
“મિત્ર, મારા પર ગુસ્સો ન કર. મને દોષ ન આપ. દોષ તો માલિકનો છે, જેણે મને બાળપણથી શિકાર કરવાનું નહીં, પણ ઘરની રક્ષા કરવાનું શીખવ્યું. તેણે મને એવું જીવન આપ્યું કે હું મારી મહેનતથી નહીં, પણ માલિકની મહેરબાનીથી જીવું છું. જો તને આ ગમતું ન હોય, તો માલિકને જ પૂછ – કેમ તે મને આટલું આપે છે? કારણ કે હું તેના ઘરની સુરક્ષા કરું છું, તેના બાળકોને રક્ષણ આપું છું, રાત્રે તેને નિરાંતે ઊંઘવા દઉં છું. મારું કામ અલગ છે, તારું અલગ છે. પણ બંનેનું મૂલ્ય માલિક જાણે છે.”
શિકારી કૂતરો ચૂપ થઈ ગયો. તેના મનમાં એક નવી સમજ આવી. તેણે વિચાર્યું કે સાચું છે – કોઈ પણ જીવ કે માણસ પોતાના સ્વભાવ અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે જ કામ કરે છે. અને તેના માટે જવાબદારી તેના માલિકની – એટલે કે માતા-પિતાની – હોય છે, જેઓ તેને શું શીખવે છે.
माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः ।
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ॥
જે માતા-પિતા પોતાના બાળકને ભણાવતા નથી (અથવા શિક્ષા આપતા નથી), તે માતા શત્રુ સમાન અને પિતા વૈરી (દુશ્મન) સમાન છે. કારણ કે એવો અભણ (અશિક્ષિત) બાળક વિદ્વાનોની સભામાં (સમાજમાં) એમ શોભતો નથી, જેમ હંસો ની વચ્ચે બગલો શોભતો નથી.
માતા-પિતાનું સૌથી મોટું કર્તવ્ય એ છે કે તેઓ પોતાના બાળકને સારી રીતે શિક્ષિત કરે. જો તેઓ બાળકને ભણાવવામાં બેદરકાર રહે, તો તેઓ બાળકના સાચા દુશ્મન બની જાય છે – કારણ કે અશિક્ષિત વ્યક્તિ જ્ઞાનીઓની વચ્ચે અનુરૂપ લાગતો નથી. તે હંસોના ઝૂંડમાં બગલાની જેમ અલગ અને અયોગ્ય દેખાય છે. હંસ સુંદર, શ્વેત અને ગ્રેસફુલ હોય છે, જ્યારે બગલો તેની વચ્ચે અસુઘડ અને અનાકર્ષક લાગે છે – એ જ રીતે અભણ વ્યક્તિ સમાજમાં અથવા વિદ્વાન સભામાં અનુરૂપ નથી લાગતો.
