श्रीमद्भागवत पुराण: महर्षी व्यासांची सर्वश्रेष्ठ भक्ती-रचना
भारतीय आध्यात्मिक साहित्यात श्रीमद्भागवत पुराणाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. या ग्रंथाची निर्मिती, त्याचा उद्देश आणि राजा परीक्षित यांचा उद्धार ही कथा मानवी जीवनाला दिशा देणारी आहे. महाभारताची रचना केल्यानंतरही महर्षी व्यासदेवांच्या मनात एक प्रकारची अस्वस्थता होती. त्यांनी वेदांचे वर्गीकरण केले, पुराणे लिहिली आणि महाभारतासारखा जगातील सर्वात मोठा इतिहास लिहिला, तरीही त्यांना आत्मिक शांती लाभत नव्हती.
नारद मुनींचे मार्गदर्शन आणि व्यासांची व्याकुळता
व्यासदेव जेव्हा सरस्वती नदीच्या काठी चिंतेत बसले होते, तेव्हा तिथे देवर्षी नारद प्रकट झाले. व्यासांनी आपली व्यथा त्यांच्यासमोर मांडली. तेव्हा नारद मुनी म्हणाले, "हे व्यासदेव, तुम्ही महाभारतात धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारी पुरुषार्थांचे वर्णन केले. तुम्ही कौरव-पांडवांच्या संघर्षातून राजकारण, समाजकारण आणि मानवी स्वभावाचे पैलू मांडले. परंतु, तुम्ही भगवंतांच्या विशुद्ध प्रेमलीलांचे आणि त्यांच्या अनन्य भक्तीचे स्वतंत्र वर्णन केले नाही. महाभारतात श्रीकृष्ण हे केवळ एक मुत्सद्दी, न्यायदाता किंवा मार्गदर्शक म्हणून समोर येतात. लोकांचे लक्ष कुरुक्षेत्रातील युद्धाकडे आणि कलहाकडे अधिक गेले, पण भगवंतांच्या दिव्य स्वरूपाचा आनंद लोकांना मिळाला नाही. जोपर्यंत तुम्ही केवळ हरीच्या गुणगानाने युक्त असा ग्रंथ लिहीत नाही, तोपर्यंत तुमच्या चित्ताला प्रसन्नता लाभणार नाही." नारदांच्या या उपदेशानंतर व्यासांनी समाधी अवस्थेत भगवंतांच्या रूपाचे दर्शन घेतले आणि 'श्रीमद्भागवत' या ग्रंथाची रचना केली.
श्रीमद्भागवत: भक्तीचा पाचवा वेद
श्रीमद्भागवताला 'पाचवा वेद' म्हटले जाते. यात बारा स्कंद आणि अठरा हजार श्लोक आहेत. हा ग्रंथ म्हणजे वेदांचे परिपक्व फळ मानले जाते. यात केवळ ज्ञान नाही, तर भक्तीच्या माध्यमातून मोक्ष कसा मिळवावा, याचे मार्गदर्शन आहे. साक्षात श्रीकृष्णच या ग्रंथरुपाने पृथ्वीवर विराजमान आहेत, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
राजा परीक्षित आणि कलियुगाचा प्रभाव
या ग्रंथाचे मुख्य श्रोते राजा परीक्षित आहेत. परीक्षित हा अभिमन्यूचा पुत्र आणि अर्जुनाचा नातू. कुरुक्षेत्राच्या युद्धानंतर अश्वत्थाम्याने पांडवांचा वंश संपवण्यासाठी उत्तरा राणीच्या गर्भावर ब्रह्मास्त्र सोडले होते. त्यावेळी भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या सुदर्शन चक्राने गर्भातील परीक्षितचे रक्षण केले होते. परीक्षित अत्यंत प्रजाहितदक्ष आणि धार्मिक राजा होता. त्याच्याच काळात कलियुगाचे आगमन झाले. एकदा राजाने पाहिले की, कली एका गाईला (जी पृथ्वीचे प्रतीक होती) मारहाण करत आहे. राजाने तत्काळ कलीला रोखले आणि गाईचे रक्षण केले.
ऋषींचा शाप आणि राजाचा पश्चात्ताप
नियतीचा खेळ अजब असतो. एकदा शिकारीला गेलेला परीक्षित राजा तहानेने व्याकुळ झाला आणि शमिक ऋषींच्या आश्रमात पोहोचला. ऋषी समाधी अवस्थेत असल्याने त्यांनी राजाकडे लक्ष दिले नाही. कलीच्या प्रभावामुळे राजाच्या बुद्धीवर भ्रम पडला आणि त्याने आपला अपमान समजून शेजारी पडलेला एक मृत सर्प ऋषींच्या गळ्यात अडकवला. जेव्हा ऋषीपुत्र शृंगीला हे कृत्य समजले, तेव्हा त्याने रागाच्या भरात राजाला शाप दिला की, "ज्या राजाने माझ्या पित्याचा अपमान केला, त्याला आजपासून सातव्या दिवशी तक्षक नाग दंश करेल आणि त्याचा मृत्यू होईल."
शमिक ऋषींना जेव्हा हे समजले, तेव्हा त्यांनी पुत्राला समजावले की, परीक्षित हा भगवंतांचा परमभक्त आहे, त्याला शाप देणे अयोग्य होते. तिकडे राजालाही आपल्या कृत्याचा तीव्र पश्चात्ताप झाला. जेव्हा त्याला शापाची माहिती मिळाली, तेव्हा त्याने मृत्यूला घाबरण्याऐवजी आपले उर्वरित आयुष्य भगवंतांच्या चरणी अर्पण करण्याचा निर्णय घेतला. त्याने आपले राज्य पुत्राला सोपवले आणि गंगेच्या काठी आमरण उपोषणाला बसला.
शुकदेव ऋषींचे आगमन आणि मोक्षप्राप्ती
राजाच्या या संकटकाळी तिथे व्यासपुत्र शुकदेव ऋषी आले. राजाने त्यांना नम्रपणे विचारले, "ज्या माणसाचा मृत्यू अगदी जवळ आला आहे, त्याने आपले कल्याण करण्यासाठी काय करावे?" शुकदेवांनी राजाच्या या प्रश्नाचे स्वागत केले आणि सांगितले की, "भगवंतांच्या कथांचे श्रवण करणे हाच मृत्यूवर विजय मिळवण्याचा एकमेव मार्ग आहे."
शुकदेवांनी सात दिवस राजाला भागवत कथा ऐकवली. या कथेमुळे राजाचा देहाभिमान गळून पडला आणि त्याला मृत्यूचे भय वाटेनासे झाले. सातव्या दिवशी जेव्हा तक्षकाने दंश केला, तेव्हा राजाचे चित्त आधीच परमात्म्यात विलीन झाले होते. अशा प्रकारे, श्रीमद्भागवत हा ग्रंथ मानवाला मृत्यूच्या भीतीतून मुक्त करून शाश्वत शांतीचा मार्ग दाखवतो.
