પ્રકરણ ૨૫: એકલતાનો પડછાયો
લદ્દાખના ઊંચા પહાડો પર જ્યારે સૂર્યનું પહેલું કિરણ બરફીલી ચોટીઓને સ્પર્શે છે, ત્યારે આખું વાતાવરણ સોનેરી આભાસથી ઝળહળી ઉઠે છે. પણ આ કુદરતી સૌંદર્યની પાછળ એક કઠોર અને થીજવી નાખતી વાસ્તવિકતા છુપાયેલી હોય છે. લગ્નના મંગળ ગીતો, શરણાઈના મધુર સૂર અને મિલનના મીઠા સંસ્મરણો હવે ડાયરીના પાનાઓમાં એક કિંમતી સ્મૃતિ બનીને સચવાઈ ગયા હતા. અન્ય નવદંપતીઓની જેમ હનીમૂનનો આનંદ કે રજાઓનો વૈભવ આ જોડીના નસીબમાં લાંબો નહોતો, કારણ કે વિસ્મય અને નિરાલીની જિંદગીનો અસલી મકસદ 'ફરજ' હતો, જેને તેઓએ હંમેશા પોતાના જીવનમાં પ્રથમ સ્થાન આપ્યું હતું. લગ્નનો ઉત્સાહ ઓસરતા જ બંને પોતપોતાની નોકરી અને જવાબદારીઓના અટપટા તાણાવાણામાં સંપૂર્ણપણે ગૂંથાઈ ગયા હતા.
વિસ્મય માટે હવે સવારનો અર્થ રોમેન્ટિક વાતો કે આરામ નહોતો, પણ ટેબલ પર ફેલાયેલા નવા પ્રોજેક્ટ્સના બ્લૂ-પ્રિન્ટ નકશા હતા. ચીન સરહદની અત્યંત નજીક, જ્યાં ઓક્સિજનનું સ્તર પણ ઓછું હોય છે, ત્યાં એક વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવતા પુલનું નિર્માણ કાર્ય યુદ્ધના ધોરણે ચાલી રહ્યું હતું. આ પુલ માત્ર લોખંડ અને સિમેન્ટનું માળખું નહોતું, પણ દેશની રક્ષા કાજે સેનાની ગાડીઓ અને શસ્ત્રસરંજામ પહોંચાડવાની એક મહત્વની જીવાદોરી સમાન હતો.
વિસ્મય રોજ સવારે પાંચ વાગ્યે, જ્યારે આખું લદ્દાખ ઘોર નિદ્રામાં પોઢેલું હોય, ત્યારે ભારે જેકેટ અને બૂટ પહેરીને ઘરેથી નીકળી જતો. સવારની એ અદ્ભુત શાંતિને ચીરીને આવતો જેસીબી મશીનોનો ગડગડાટ, પથ્થરો તોડતા ડ્રિલ મશીનોનો કર્કશ અવાજ અને મજૂરોને અપાતી સૂચનાઓ—આ જ હવે વિસ્મય માટેનું દૈનિક સંગીત હતું. કામનું દબાણ એટલું રહેતું કે ઘણીવાર તે બપોરનું ભાથું પણ સાઈટ પર ઉભા-ઉભા જ ખાઈ લેતો, તો વળી ક્યારેક કામની ધૂનમાં ખાવાનું પણ ભુલાઈ જતું. નિરાલીએ પ્રેમથી બનાવીને આપેલું ભાથું ઘણીવાર એમને એમ ઠરીને ઠીકરું થઈ જતું. પહાડોની વચ્ચે રસ્તો કંડારવો એ જીવના જોખમે ખેલાતી રમત હતી, અને વિસ્મય પોતે તેમાં માહેર હતો. રાત પડતા સુધીમાં તે એટલો શારીરિક રીતે થાકી જતો કે જ્યારે તે અડધી રાત્રે પરત ફરતો, ત્યારે તેના ચહેરા પર માત્ર ધૂળ અને થાકનો પડછાયો જ બાકી રહેતો.
બીજી તરફ, નિરાલી માટે સૈન્ય હોસ્પિટલ જ તેનું મંદિર અને પૂજ્ય સ્થાન બની ગઈ હતી. શિયાળાની શરૂઆત થતાની સાથે જ લદ્દાખમાં હાડ થીજવતી ઠંડીનું જોર વધી ગયું હતું. અતિશય ઊંચાઈ પર રહેવાને કારણે સૈનિકોમાં શ્વાસની તકલીફો, હૃદયની સમસ્યાઓ અને હિમવર્ષામાં થતી ઈજાઓના કેસ સતત વધી રહ્યા હતા. સરહદ પર થતી નાની-મોટી અથડામણોમાં ઘાયલ થતા જવાનોને જ્યારે હેલિકોપ્ટર દ્વારા તાત્કાલિક હોસ્પિટલ લાવવામાં આવતા, ત્યારે નિરાલી પોતાનું અંગત જીવન કે થાક બધું જ ભૂલીને ઓપરેશન થિયેટરમાં દોડી જતી.
નિરાલી અને વિસ્મય વચ્ચે હવે સંવાદના નામે માત્ર સવારની ઉતાવળી ચા કે રાત્રે પરત ફર્યા બાદ થાકેલા ચહેરે થતા થોડા ઔપચારિક શબ્દો જ બચ્યા હતા. તેમનો પ્રેમ હવે પત્રોમાં કે ફૂલોમાં નહીં, પણ એકબીજાના કામ પ્રત્યેના મૂંગા આદરમાં અને 'પોતાનું ધ્યાન રાખજે' એવા ટૂંકા પણ અર્થસભર વાક્યોમાં દેખાતો હતો.
નિધિ, જે પોતાની પુત્રવધૂ અને પુત્રને પૂરતો સમય આપવા, તેમના નવા સંસારને આશીર્વાદ આપવા અને લદ્દાખના કઠિન પહાડોમાં તેમને ઘર જેવી હૂંફ આપવા આવી હતી, તેના માટે હવે જિંદગી જાણે થંભી ગઈ હોય તેમ લાગતું હતું. શરૂઆતના દિવસોમાં તેને લદ્દાખની સફેદ ચાદર જેવી સુંદરતા અને બાળકોની સાથે રહેવાનો હરખ હતો, પણ ધીમે ધીમે આ જ સુંદરતા તેને ડંખવા લાગી.
સવારે વિસ્મય અને નિરાલી પોતપોતાની ફરજ પર નીકળી જાય, ત્યારબાદ આખા દિવસ દરમિયાન લશ્કરી ક્વાર્ટરમાં માત્ર નિધિ અને એક ભયાનક એકલતા જ સાથીદાર રહેતા. બહાર માઈનસ ૨૦ ડિગ્રી તાપમાન હોવાને કારણે તે ઘરની બહાર નીકળવાની હિંમત પણ કરી શકતી નહોતી. લદ્દાખની એ સૈન્ય છાવણીમાં તે કોઈને ઓળખતી નહોતી કે જેની સાથે બેસીને બે ઘડી સુખ-દુઃખની વાતો કરી પોતાનો સમય પસાર કરી શકે.
જે નિધિ અમદાવાદમાં 'યશ નિધિ કન્સ્ટ્રક્શન'ની માલિકણ તરીકે હજારો લોકોની વચ્ચે રહેતી, સામાજિક પ્રસંગોમાં વ્યસ્ત રહેતી અને જેનો ફોન કામના ભાર હેઠળ સતત રણકતો રહેતો, તેના માટે આ પહાડોની નિરવ શાંતિ હવે ડરામણી લાગવા માંડી હતી. તે ઘરના કામ પતાવી લેતી, રસોઈ કરી લેતી, પણ બાકીના ૧૦-૧૨ કલાક કેવી રીતે પસાર કરવા તે તેના માટે એક મોટી સમસ્યા બની ગઈ હતી. બપોરનું જમવાનું તે એકલી જમતી, અને ઘણીવાર એકલા જમતા-જમતા તેની આંખો ભીની થઈ જતી. સાંજ પડતા જ તે આશાભરી નજરે બારીની બહાર રસ્તા તરફ જોયા કરતી કે હમણાં વિસ્મયની ગાડી આવશે અથવા નિરાલી થાકેલા પગલે હોસ્પિટલથી પરત ફરશે.
પરંતુ સરહદની નોકરીમાં કોઈ 'નવ થી પાંચ'નો સમય હોતો નથી. ઘણીવાર રાત્રે નવ કે દસ વાગી જાય અને નિધિ એકલી જમીને, ઠંડા રૂમમાં ધાબળો ઓઢીને સુઈ જતી. જ્યારે વિસ્મય કે નિરાલી ઘરે આવતા, ત્યારે નિધિ ગાઢ નિદ્રામાં હોતી અથવા તેઓ પોતે એટલા થાકેલા હોય કે પાણી પીવાની પણ તાકાત ન હોય, ત્યારે કોઈ લાંબી વાતચીતનો પ્રશ્ન જ ઉભો થતો નહીં.
ઘરમાં વિસ્મય અને નિરાલીના ગયા પછી એકલી બેઠી હોય ત્યારે નિધિનું મન અવારનવાર હજારો કિલોમીટર દૂર અમદાવાદના એ વિશાળ બંગલે પહોંચી જતું. તેને હવે યશની પણ ખૂબ યાદ આવતી હતી. યશ અત્યારે અમદાવાદમાં એકલો જ ઘર અને કંપની બંને જવાબદારીઓ સંભાળી રહ્યો હતો. નિધિને એ દિવસો યાદ આવતા જ્યારે યશ તેની સલાહ વગર એક પણ મોટો બિઝનેસ નિર્ણય નહોતો લેતો. યશ અને તેમની કંપની 'યશ નિધિ કન્સ્ટ્રક્શન' ના અધૂરા પ્રોજેક્ટ્સ, લેબરના પ્રશ્નો, ઓફિસના ટેલિફોનનો સતત ગડગડાટ અને ફાઈલોનો ઢગલો—આ બધું જ નિધિને અંદરથી પોકારી રહ્યું હતું.
તેને અહેસાસ થયો કે વિસ્મય અને નિરાલી હવે પુખ્ત છે, તેઓ પોતાની જિંદગીમાં સ્થિર થઈ ગયા છે અને દેશસેવાની વેદી પર પૂરેપૂરા હોમાઈ ગયા છે. અહીં લદ્દાખમાં તેની હાજરી માત્ર એક નિરર્થક પ્રતીક્ષા બનીને રહી ગઈ હતી. નિધિ મનોમન વિચારતી, "વિસ્મય અને નિરાલી તો દેશની રક્ષા માટે અહીં પહાડો સાથે લડી રહ્યા છે, પણ અમદાવાદમાં યશ પણ તો એકલો જ લડી રહ્યો છે. કંપનીની જવાબદારીઓ અને ઘરની વ્યવસ્થામાં મારી ખોટ તેને પણ વર્તાતી જ હશે. શું મારો અહીં માત્ર બેસી રહેવાનો કોઈ અર્થ છે?"
થોડો વિચાર કર્યા પછી, તેણે આખરે ઘરે પાછા ફરવાનો મક્કમ નિર્ણય લઈ લીધો. તેણે આ બાબતે પહેલા યશ સાથે ફોન પર વાત કરી લીધી હતી અને યશે પણ તેને પાછા આવવા સંમતિ આપી હતી. હવે બસ રાહ જોવાની હતી તો વિસ્મય અને નિરાલીના ઘરે આવવાની.
એ રાત્રે વિસ્મય રાત્રે અગિયાર વાગ્યે ઘરે આવ્યો. નિધિ હજુ જાગતી હતી, તેણે ચૂલા પર જમવાનું ગરમ રાખ્યું હતું. જ્યારે તે વિસ્મયને ગરમ જમવાનું પીરસી રહી હતી, ત્યારે વિસ્મયે તેની માની આંખોમાં જોયું. ત્યાં હરખ નહોતો, પણ એક અજીબ ખાલીપો હતો. નિધિનું સ્મિત જે હંમેશા તેજસ્વી રહેતું, તે આજે ફિક્કું પડી ગયું હતું.
નિધિએ વિસ્મયના માથે વ્હાલથી હાથ ફેરવ્યો અને અત્યંત મક્કમ છતાં ભાવુક સ્વરે કહ્યું, "બેટા વિસ્મય, તું અને નિરાલી તમારા પંથ પર બહુ સરસ રીતે ચાલી રહ્યા છો. દેશને તમારા જેવા રક્ષકોની જરૂર છે. પણ હવે મને લાગે છે કે મારે પાછા અમદાવાદ જવું જોઈએ. તારા પપ્પા ત્યાં એકલા છે, 'યશ નિધિ કન્સ્ટ્રક્શન' ને અને આપણા ઘરને અત્યારે મારી વધુ જરૂર છે. તારા આ પહાડોની શાંતિ મને મારી જવાબદારીઓ સતત યાદ અપાવી રહી છે. અહીં હું માત્ર સમય કાપી રહી છું, પણ અમદાવાદમાં મારે તારા પપ્પા સાથે મળીને કામ કરવાનું છે. મારે કંપનીની બાગડોર ફરીથી હાથમાં લેવાની છે, ત્યાં પણ મારી જરૂરિયાત અને સપોર્ટની ખોટ વર્તાતી જ હશે."
વિસ્મય જમતો જમતો સ્તબ્ધ થઈ ગયો. તેને પહેલીવાર આઘાત સાથે સમજાયું કે તેમની દેશસેવાની ધૂનમાં અને પોતાની નવી જિંદગીની ભાગદોડમાં તેમણે પોતાની માની એકલતાને સંપૂર્ણપણે નજરઅંદાજ કરી દીધી હતી. તેણે જોયું કે તેની મા—જે ક્યારેય કોઈ પરિસ્થિતિમાં હિંમત હારતી નથી—તે આજે એકાંતથી હારી ગઈ હતી.
નિરાલી પણ તે જ સમયે રૂમમાં આવી અને તેણે નિધિની બધી વાત સાંભળી. નિરાલીએ નિધિને વળગીને ગળે લગાવી. કોઈ શબ્દોની જરૂર નહોતી, કારણ કે એક સ્ત્રી બીજી સ્ત્રીની એકલતા અને ફરજ પ્રત્યેની નિષ્ઠાને ખૂબ સારી રીતે સમજી શકતી હતી. વિસ્મયે નિધિનો હાથ પકડીને કહ્યું, "મમ્મી, અમને માફ કરી દે. અમે અમારા મિશનમાં એટલા ખોવાઈ ગયા કે તારો સાથ અને તારી જરૂરિયાત ભૂલી ગયા. તારો નિર્ણય સાચો છે. તારી જગ્યા અમદાવાદમાં છે, જ્યાં તું લાખો લોકોના ભવિષ્યનું નિર્માણ કરે છે."
તે રાત્રે લદ્દાખના ક્વાર્ટરમાં એક તરફ વિદાયનું દુઃખ હતું, તો બીજી તરફ પોતાની મૂળ જવાબદારીઓ તરફ પાછા ફરવાનો સંતોષ હતો. નિધિએ નક્કી કર્યું હતું કે ભલે તે અહીં શારીરિક રીતે હાજર નથી, પણ તેના આશીર્વાદ અને તેની મમતા હંમેશા સરહદ પર લડતા તેના આ બે સંતાનો સાથે ઢાલ બનીને રહેશે.
