સ્વામી
संसारवृक्षमारूढाः पतन्तो नरकार्णवे ।
येन चैवोद्धृताः सर्वे तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
જે ગુરુ કીચડમાં ફસાયેલા તમામને ત્યાંથી ખેંચીને બચાવે છે, જેઓ સંસારરૂપી વૃક્ષ પર ચડીને નરકસાગર (કીચડ)માં પડીને ડૂબતા-તરફડતા જતા હતા અને મુક્તિની શોધમાં હતા — તે શ્રી ગુરુદેવને મારા નમસ્કાર છે.
तस्मै श्रीगुरवे नमः
એક વખતની વાત છે, ગુજરાતના એક નાનકડા ગામની બાજુમાં વિસ્તરેલા ઘાસના વિશાળ મેદાનમાં એક ગાય ચરવા નીકળી. તેનું નામ હતું શાંતિ. તેની આંખોમાં સરળતાનો પ્રકાશ હતો, ગળામાં ઘંટડીનો મધુર નાદ હતો અને હૈયામાં એકમાત્ર વિશ્વાસ – તેના માલિકનો.
સૂરજ ઢળવા લાગ્યો ત્યારે અચાનક જંગલની ઘાટીમાંથી એક વાઘની ભયાનક ગર્જના ગુંજી ઉઠી. વાઘનું નામ હતું વિજયસિંહ – જંગલનો અભેદ્ય રાજા, જેના પંજા ધરતીને ચીરી નાખતા અને આંખોમાં અહંકારની અગ્નિ ધગધગતી. શાંતિ ડરથી થરથરી ઉઠી. તે દોડી, પણ વાઘની ઝડપ તેનાથી વધુ હતી. ભાગતાં ભાગતાં તે એક ખારી જેવા ખાડામાં પહોંચી – ઉપરથી પાણી ભરેલું લાગતું, પણ અંદરથી ઊંડી કીચડની જાળ.
શાંતિ કૂદી પડી. વિજયસિંહ પણ અંધાધુંધ ઝપટાયો અને તે પણ કીચડમાં ધસી પડ્યો. બંને એકબીજાથી થોડે અંતરે અટવાઈ ગયા. માથું બહાર, પણ શરીર ગાઢ કીચડમાં ફસાયેલું. જેટલું તરફડતા તેટલું જ ઊંડા ઉતરતા.
વિજયસિંહ ગર્જ્યો, “આજે તારાં હાડકાંનો કચકચ અવાજ મારા કાનને મધુર લાગશે, ગાય!”
શાંતિએ શાંતિથી, પણ મજબૂત અવાજે પૂછ્યું, “તારો કોઈ સ્વામી છે?”
વાઘ હસી પડ્યો, અવાજમાં તિરસ્કાર ભરીને બોલ્યો, “હું જંગલનો રાજા છું! મારો સ્વામી? મારા જેવા બળવાનને કોઈ સ્વામીની જરૂર નથી. હું પોતે જ સર્વસ્વામી છું!”
શાંતિએ હળવેથી હસીને કહ્યું, “જંગલમાં તું રાજા હોઈ શકે, પણ આ કીચડમાં તારી સત્તા તો નિર્બળ થઈ ગઈ છે. તારા પંજા, તારી ગર્જના – બધું અહીં નિ:સ્તેજ થઈ ગયું.”
વિજયસિંહ ક્રોધથી દાંત કચકચાવતો બોલ્યો, “તો તું શું કરીશ? તું પણ તો અહીં જ મરી જઈશ!”
શાંતિએ આંખોમાં એક અજીબ સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો, “ના, હું મરીશ નહીં.”
“અને કેમ?” વાઘે તિરસ્કારથી પૂછ્યું.
“કારણ કે મારો સ્વામી છે. સૂરજ ઢળશે, ઘરે મારી ગેરહાજરી જોશે ત્યારે તે મને શોધવા નીકળશે. જ્યારે મને મળશે ત્યારે પોતાના હાથે મને ઉચકીને ઘરે લઈ જશે. મારી રક્ષા તેનું કર્તવ્ય છે, અને મારો વિશ્વાસ તેની શક્તિ છે.”
વિજયસિંહ ચૂપ થઈ ગયો. તેની આંખોમાં પહેલી વાર એક અજાણ્યો ભય ઝલક્યો.
સૂરજ અસ્ત થયો. અંધારું ઘેરાયું. થોડી જ વારમાં દૂરથી એક માણસનો અવાજ આવ્યો – “શાંતિ... શાંતિ...” તે શાંતિનો માલિક હતો – એક સાદો ખેડૂત, પણ હૈયામાં અપાર મમતા ધરાવતો. તેણે ખાડાની આજુબાજુ નજર ફેરવી, શાંતિને જોઈ અને તરત જ દોરડું કાઢીને તેને બહાર કાઢી. શાંતિના શરીર પરથી કીચડ ઝરતું હતું, પણ તેના મનમાં સંતોષ હતો.
જતાં જતાં શાંતિએ એક વાર પાછું વળીને વિજયસિંહ તરફ જોયું. તેની આંખોમાં કરુણા હતી. માલિકે પણ વાઘને જોયો, દયા આવી, પણ વાઘે માથું ફેરવી લીધું. તેનો અહંકાર હજુ તૂટ્યો નહોતો.
આ કીચડ સંસાર છે – ગાઢ, ચીકણી, ફસાવનાર. વિજયસિંહ જેવો અહંકારી મન પોતાની શક્તિ પર ભરોસો રાખે છે અને ફસાઈ જાય છે. શાંતિ જેવું શરણાગત હૃદય ગુરુ-સ્વામીના ચરણોમાં વિશ્વાસ રાખે છે અને મુક્તિ પામે છે.
ગુજરાતી કહેવત છે : **“એકલા તરફડવાથી કંઈ નહીં થાય, હાથ પકડનાર હોય તો જ તરી જવાય.”**
અને જ્યારે મનમાં પ્રશ્ન ઉભો થાય કે શા માટે ગુરુની જરૂર? ત્યારે આ નાની ચાર લાઈનની કવિતા યાદ આવે :
અહંકારના પંજે જ્યારે જીવ ફસાય,
કીચડમાં ડૂબતો હોય ત્યારે બળ ખોવાય.
એક હાથ આગળ વધે, શરણે જતું હૃદય,
ગુરુના ચરણે મળે મુક્તિ, બચે જીવનનો મય.
આ વાર્તા માત્ર ગાય અને વાઘની નથી, આ તો આપણા અંતરની વાત છે. જ્યાં સુધી અહંકાર કહે છે “હું પૂર્ણ છું”, ત્યાં સુધી કીચડ વધુ ઊંડો થતો જાય છે. પણ જ્યારે હૃદય કહે છે “મારે માર્ગદર્શક જોઈએ છે”, ત્યારે પ્રકાશની કિરણ આવે છે, હાથ આગળ વધે છે અને જીવન ફરી ઊભું થાય છે.
આજે જ્યારે તમે તમારા યોગ-ગુરુ, જ્ઞાન-ગુરુ કે જીવન-માર્ગદર્શકને યાદ કરો, તો એક વાર આ વાર્તા તેમને સંભળાવજો. અને હળવા હૈયે કહેજો :
“તમારા હાથ વિના હું આ કીચડમાંથી નીકળી શક્યો ન હોત. આભાર.”
स्वामिविहीनो जीवो हि दिशाहीननाविका यथा।
तस्यैकः स्वामी देवो हि रक्षिता पोषकः प्रभुः॥
જે રીતે સમુદ્રમાં ચાલતી નાવ જો નાવિક કે માર્ગદર્શક વગર હોય, તો તે કોઈ નિશ્ચિત દિશામાં ચાલી શકતી નથી. સમુદ્રની તરંગો તેને ક્યારેક અહીં તો ક્યારેક ત્યાં ભટકાવી દે છે, અને અંતે તે ડૂબી પણ શકે છે. એ જ રીતે જો જીવ પોતાના સ્વામીથી વિમુખ થઈ જાય, તો તેનું જીવન દિશાહીન બની જાય છે।
આ સંસારમાં મનુષ્ય અનેક ઇચ્છાઓ, ભય, મોહ અને અહંકાર વચ્ચે ભટકતો રહે છે. તેને લાગે છે કે તે પોતે જ બધું કરી શકે છે, પરંતુ જ્યારે જીવનમાં સંકટ, દુઃખ અને ભ્રમ આવે છે ત્યારે તેની મર્યાદાઓ સ્પષ્ટ દેખાવા લાગે છે. એ સમયે સમજાય છે કે જીવ પોતે પૂર્ણ નથી. તેમ અપૂર્ણ પણ નથી. તે પુરુષોત્તમ પ્રભુ ની સાથે મળી પૂર્ણ થાય છે.
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥.... ईशोपनिषद्
