अमृतवेल
वि. स. खांडेकर
समीक्षा लेखनमाला
लेखन अविनाश शांताबाई भिमराव ढळे
(एक अश्वस्थामा)
भाग दुसरा
प्रेम, त्याग आणि मौनाचे सूक्ष्म तत्त्वज्ञान
अमृतवेलच्या पहिल्या भागात मानवी नात्यांची रचना आणि त्यातील अंतर्गत संघर्ष स्पष्ट होतो. दुसरा भाग मात्र त्या संघर्षाला अधिक खोल नेतो. इथे प्रेम हे केवळ भावनिक आकर्षण न राहता, त्याग, स्वीकार आणि मौन यांच्या छायेत तपासले जाते. खांडेकरांच्या लेखनाचे हे वैशिष्ट्य आहे की ते भावनेला थेट शब्द देत नाहीत; ते तिच्या परिणामांकडे पाहतात. त्यामुळे प्रेमाचा अनुभव हा अधिक व्यापक आणि अधिक वेदनादायक बनतो.
या कादंबरीत प्रेम व्यक्त होण्यापेक्षा सहन केले जाते. ते बोलून दाखवण्याऐवजी जगले जाते. खांडेकरांना हे ठाऊक आहे की जीवनात अनेकदा भावना व्यक्त न होण्यामागे असमर्थता नसून जबाबदारी असते. अमृतवेलमधील पात्रे आपले प्रेम उघडपणे नाकारत नाहीत, पण ते व्यक्त करण्याचे स्वातंत्र्यही त्यांना लाभलेले नाही. ही कोंडीच त्यांच्या आयुष्याचा केंद्रबिंदू ठरते.
त्याग हा या कादंबरीतील अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. मात्र हा त्याग उदात्त किंवा नाट्यमय नाही. तो शांत आहे, हळूहळू अंगीकारलेला आहे आणि म्हणूनच अधिक वेदनादायक आहे. खांडेकर त्यागाला गौरवाच्या पातळीवर नेत नाहीत. ते त्यागामागील मानसिक कोंडी, दडपलेली इच्छा आणि न बोललेली खंत स्पष्टपणे दाखवतात. त्यामुळे त्याग हा पुण्यकर्म न वाटता अपरिहार्य नियतीचा भाग भासतो.
स्त्री पात्रांच्या संदर्भात हा त्याग अधिक ठळकपणे जाणवतो. स्त्रीला निवड करण्याचे स्वातंत्र्य कितपत आहे, हा प्रश्न खांडेकर थेट विचारत नाहीत, पण संपूर्ण कादंबरीतून तो सतत डोकावत राहतो. स्त्री पात्रे निर्णय घेतात, पण त्या निर्णयामागे सामाजिक चौकट, कुटुंबीयांची अपेक्षा आणि नैतिक दबाव असतो. त्यामुळे त्या निर्णयांना स्वातंत्र्याची चव कमी आणि कर्तव्याची जाणीव अधिक असते.
पुरुष पात्रेही या संघर्षातून सुटलेली नाहीत. त्यांच्यासमोरही भावना आणि जबाबदारी यातील निवड उभी आहे. मात्र समाजाने दिलेल्या भूमिकेमुळे त्यांचा संघर्ष वेगळ्या स्वरूपाचा आहे. खांडेकर कुठेही स्त्री-पुरुष असा सरळ भेद करत नाहीत. ते दोघांनाही मानवी मर्यादांमध्ये अडकलेले दाखवतात. त्यामुळे दोषारोपाचा सूर कुठेही दिसत नाही.
या कादंबरीत मौनाला फार महत्त्व आहे. अनेक प्रसंगी शब्दांपेक्षा मौन अधिक प्रभावी ठरते. पात्रे जे बोलू शकत नाहीत, ते त्यांच्या शांततेतून व्यक्त होते. हे मौन कधी प्रेमाचे, कधी पश्चात्तापाचे, तर कधी असहायतेचे असते. खांडेकर या मौनाचा वापर अतिशय कुशलतेने करतात. त्यामुळे वाचकाला पात्रांच्या मनातील आंदोलन अधिक तीव्रतेने जाणवते.
मौन हे केवळ संवादाचा अभाव नाही, तर ते एक स्वतंत्र भावस्थिती आहे, असे या कादंबरीतून स्पष्ट होते. अनेकदा मौन हे परिस्थितीशी केलेले समझोते असते. बोलल्यास जे नष्ट होईल, ते वाचवण्यासाठी माणूस शांत राहतो. अमृतवेलमधील पात्रेही अशाच मौनात जगतात. ते मौन त्यांना आतून पोखरत असते, पण बाहेरून ते शांत दिसतात.
सामाजिक वास्तवाचे भान हा या भागाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू आहे. कुटुंब, प्रतिष्ठा, समाजमान्यता आणि नैतिक संकेत हे सगळे घटक प्रेमाच्या वाटेत अडथळे बनतात. खांडेकर या घटकांकडे कुठेही बंडखोर नजरेने पाहत नाहीत. ते त्यांना मानवी जीवनाचा भाग मानतात. मात्र त्यांचा परिणाम व्यक्तीच्या भावनिक स्वातंत्र्यावर कसा होतो, हे अत्यंत सूक्ष्मपणे दाखवतात.
अमृतवेलमध्ये प्रेम आणि कर्तव्य यातील संघर्ष हा सरळ रेषेत मांडलेला नाही. तो अनेक वळणांनी पुढे जातो. कधी प्रेम कर्तव्यापुढे झुकते, तर कधी कर्तव्य प्रेमाला गुदमरवते. या संघर्षाला कोणतेही अंतिम उत्तर नाही. खांडेकर हे उत्तर वाचकावर सोडतात. त्यामुळे ही कादंबरी उपदेशात्मक न होता विचारप्रवर्तक ठरते.
या भागात खांडेकरांची भाषा अधिक अंतर्मुख होते. वाक्यरचना साधी आहे, पण अर्थाने खोल आहे. कुठेही अलंकारिक उधळण नाही. शब्द मोजके आहेत, पण त्यामागचा आशय व्यापक आहे. या संयमित भाषेमुळेच कादंबरीतील भावनिक तीव्रता अधिक परिणामकारक ठरते.
अमृतवेलचा हा भाग वाचताना वाचकाला कधी कधी अस्वस्थ वाटते. ही अस्वस्थता घटनांमुळे नसून भावनांमुळे निर्माण होते. कारण वाचक स्वतःच्या आयुष्यातील न बोललेली प्रेमे, अपूर्ण नाती आणि केलेले तडजोडी आठवू लागतो. हीच या कादंबरीची खरी ताकद आहे. ती बाहेरच्या जगापेक्षा आतल्या जगावर अधिक परिणाम करते.
खांडेकरांचा मानवतावाद इथे अधिक स्पष्टपणे जाणवतो. ते माणसाच्या दुर्बलतेला दोष देत नाहीत. उलट, ती दुर्बलताच माणसाला मानवी बनवते, असे सूचित करतात. अमृतवेल ही कादंबरी माणसाच्या अपूर्णतेला स्वीकारते. त्यामुळे ती अधिक खरी वाटते.
या दुसऱ्या भागात प्रेमाचे अमृत हळूहळू वेदनेत रूपांतरित होताना दिसते. पण तरीही ते विष बनत नाही. ते जीवनाचा एक अविभाज्य भाग म्हणून स्वीकारले जाते. खांडेकर प्रेमाला नाकारत नाहीत, पण त्याच्या मर्यादा स्पष्ट करतात. ही प्रगल्भ दृष्टीच अमृतवेलला साहित्यिक उंची प्रदान करते.
✍️ समीक्षा लेखन
अविनाश शांताबाई भिमराव ढळे
(एक अश्वस्थामा)
Copyright ©® : avinash.b.dhale11@Gmail.com
