પાટલીપુત્રના ગગનચુંબી કિલ્લાઓ પર હવે મગધનો જૂનો ધ્વજ નહીં, પણ મૌર્ય સામ્રાજ્યનો કેસરી ધ્વજ લહેરાતો હતો. ધનનંદના અત્યાચારી શાસનનો અંત આવ્યો હતો, પણ વિજયના ઉન્માદમાં રાચવાને બદલે સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય અને તેના જ્યેષ્ઠ ભ્રાતા સૂર્યપ્રતાપ માટે આ અસલી કસોટીનો પ્રારંભ હતો. એક અરાજક અને ભ્રષ્ટ તંત્રને તોડીને એક આદર્શ રાષ્ટ્રનું નિર્માણ કરવું એ રણમેદાનમાં તલવાર ચલાવવા કરતા પણ વધુ કઠિન કાર્ય હતું.
આચાર્ય ચાણક્ય પાટલીપુત્રના મુખ્ય સચિવાલયમાં બેસીને આગામી દસ વર્ષની યોજનાઓ ઘડી રહ્યા હતા. તેમની સામે મગધના પ્રાંતોનો વિશાળ નકશો હતો. ચંદ્રગુપ્ત અને સૂર્યપ્રતાપ બંને આચાર્યના આદેશની પ્રતીક્ષામાં ઊભા હતા.
"ચંદ્રગુપ્ત," આચાર્ય ચાણક્યએ ગંભીર અવાજે પૂછ્યું, "તને શું લાગે છે? ધનનંદને હરાવીને તું રાજા બની ગયો એટલે તારું કામ પૂરું થયું?"
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે વિનમ્રતાથી મસ્તક નમાવ્યું. "ના આચાર્ય, આ તો માત્ર પ્રારંભ છે. પ્રજા હજુ પણ ભયમાં જીવે છે. સૈન્યમાં શિસ્તનો અભાવ છે અને સરહદો પર હજુ પણ જોખમ છે."
ચાણક્ય સહેજ મરક્યા. "સાચું કહ્યું. જે રાષ્ટ્રની આંતરિક વ્યવસ્થા નબળી હોય, તેને દુશ્મન હરાવે તે પહેલાં તે પોતે જ તૂટી પડે છે. સૂર્યપ્રતાપ, તારે હવે માત્ર યોદ્ધા મટીને 'મહાસેનાપતિ' બનવાનું છે. મૌર્ય સૈન્યમાં એવી શિસ્ત લાવો કે જેની ગર્જના માત્રથી વિદેશી આક્રમણખોરો થથરી ઉઠે."
સૂર્યપ્રતાપે પોતાની તલવારના હાથા પર હાથ મૂક્યો. "આચાર્ય, હું મૌર્ય સેનાને ચાર વિભાગમાં વહેંચીશ. પાયદળ, અશ્વદળ, હસ્તીદળ અને રથદળ. દરેક ટુકડીની તાલીમ અલગ હશે અને તેમની વચ્ચે એવું સંકલન હશે કે રણમેદાનમાં તેઓ એક જીવંત દીવાલની જેમ લડશે."
આચાર્ય ચાણક્યના માર્ગદર્શન હેઠળ સામ્રાજ્યને ચાર મુખ્ય વહીવટી કેન્દ્રોમાં વહેંચવામાં આવ્યું.
* પ્રાચ્ય (પૂર્વ): જેનું કેન્દ્ર પાટલીપુત્ર પોતે હતું.
* ઉત્તરાપથ (ઉત્તર): જેનું કેન્દ્ર તક્ષશિલા હતું, જ્યાંથી જ્ઞાન અને સરહદી સુરક્ષાનું સંચાલન થતું.
* અવંતિ (પશ્ચિમ): જેનું કેન્દ્ર ઉજ્જયિની હતું.
* દક્ષિણાપથ (દક્ષિણ): જેનું કેન્દ્ર સુવર્ણગિરી હતું.
દરેક પ્રાંતમાં એક 'કુમાર' (રાજકુમાર) અથવા વિશ્વાસુ સેનાપતિની નિમણૂક કરવામાં આવી. સૂર્યપ્રતાપને ઉત્તરાપથની વિશેષ જવાબદારી સોંપવામાં આવી, કારણ કે સિંધુ નદીના કિનારે હજુ પણ યવનોની હિલચાલ સંભળાતી હતી.
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે 'કૌટિલ્ય અર્થશાસ્ત્ર' ના સિદ્ધાંતો મુજબ કરવેરાની નવી પદ્ધતિ અમલમાં મૂકી. ધનનંદના સમયમાં ખેડૂતો પાસેથી ઉપજનો અડધો હિસ્સો પડાવી લેવામાં આવતો, જે ચંદ્રગુપ્તે ઘટાડીને માત્ર છઠ્ઠો ભાગ (1/6) કરી દીધો. આ એક નિર્ણયથી મૌર્ય સામ્રાજ્યના ખેડૂતોમાં નવું જોમ આવ્યું. ખેતી માટે પહાડોમાંથી નહેરો કાઢવામાં આવી અને 'સુદર્શન તળાવ' જેવા જળાશયોના નિર્માણ માટે ભંડોળ ફાળવવામાં આવ્યું.
ચાણક્ય જાણતા હતા કે મહેલની અંદર પણ દુશ્મનો હોઈ શકે છે. તેમણે 'સંસ્થા' અને 'સંચાર' નામના બે ગુપ્તચર વિભાગો બનાવ્યા. ભિક્ષુકો, વેપારીઓ, નર્તકીઓ અને સાધુઓના વેશમાં જાસૂસો આખા નગરમાં ફેલાઈ ગયા. ચંદ્રગુપ્ત પોતે પણ રાત્રે વેશપલટો કરીને ગરીબોની વસ્તીમાં જતો.
એક રાત્રે, ચંદ્રગુપ્ત એક સામાન્ય પ્રજાજન બનીને નગરના બજારમાં ગયો. ત્યાં તેણે જોયું કે કેટલાક અધિકારીઓ વ્યાપારીઓ પાસેથી વધારાની જકાત વસૂલી રહ્યા હતા. બીજે દિવસે સવારે સભામાં, ચંદ્રગુપ્તે તે અધિકારીઓના નામ સાથે તેમના ભ્રષ્ટાચારના પુરાવા રજૂ કર્યા. કઠોર સજા આપીને તેણે સંદેશ આપ્યો કે મૌર્ય સામ્રાજ્યમાં અન્યાયને કોઈ સ્થાન નથી.
રાજ્યમાં બે પ્રકારની અદાલતોની સ્થાપના કરવામાં આવી: 'ધર્મસ્થિય' (સિવિલ) અને 'કંટકશોધન' (ક્રિમિનલ).
ન્યાય આપતી વખતે પક્ષપાત ન થાય તે માટે આચાર્ય ચાણક્ય પોતે ન્યાયાધીશોની પસંદગી કરતા. સ્ત્રીઓના સન્માન અને રક્ષણ માટે કડક કાયદા બનાવવામાં આવ્યા. તક્ષશિલાના વિદ્વાનોને રાજદરબારમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું જેથી શક્તિની સાથે જ્ઞાનનું પણ સંતુલન જળવાય.
સૂર્યપ્રતાપે સૈન્ય છાવણીઓમાં એક નવી પ્રથા શરૂ કરી. સૈનિકોને માસિક પગાર રોકડમાં આપવાનું નક્કી થયું, જેથી તેઓ લૂંટફાટ પર નિર્ભર ન રહે. સૈન્યના દરેક હાથી અને ઘોડાનો રેકોર્ડ રાખવામાં આવ્યો. હથિયારો બનાવવાની કારશાળાઓ મગધની ગુપ્ત ગુફાઓમાં સ્થાપિત થઈ, જ્યાં અત્યાધુનિક ધનુષ્યો અને અગ્નિશાસ્ત્રોનું સંશોધન થવા લાગ્યું.
જ્યારે ચંદ્રગુપ્ત પાટલીપુત્રને સજાવી રહ્યો હતો, ત્યારે સૂર્યપ્રતાપને ઉત્તરની સરહદો પરથી ચિંતાજનક પત્રો મળ્યા.
તક્ષશિલાના જાસૂસોએ માહિતી આપી કે સેલ્યુકસ નિકેટર, જે પોતાને સિકંદરનો વારસદાર માનતો હતો, તે સિંધુ નદીના કાંઠે વિશાળ છાવણી નાખીને બેઠો છે. તે સીધું યુદ્ધ કરવાને બદલે પહાડી ટોળકીઓને ઉશ્કેરી રહ્યો હતો જેથી ભારતની આંતરિક શાંતિ ભંગ થાય.
"આચાર્ય," સૂર્યપ્રતાપે સભામાં પત્ર વાંચતા કહ્યું, "સેલ્યુકસની રમત સમજાય છે. તે પહાડી રાજ્યોને લોભ આપીને આપણી વિરુદ્ધ કરી રહ્યો છે. જો આપણે હમણાં પગલાં નહીં લઈએ, તો પશ્ચિમની સરહદ ફરીથી અસ્થિર થઈ જશે."
આચાર્ય ચાણક્યએ શાંતિથી કહ્યું, "યુદ્ધ એ અંતિમ વિકલ્પ હોવો જોઈએ, સૂર્યપ્રતાપ. અત્યારે આપણું લક્ષ્ય અખંડ ભારતની સ્થાપના છે. સેલ્યુકસને આપણે એવું બતાવીશું કે ભારત હવે વહેંચાયેલું નથી. ચંદ્રગુપ્ત, તારે એક ભવ્ય 'રાજસૂય યજ્ઞ' નું આયોજન કરવું જોઈએ. ભારતવર્ષના તમામ નાના-મોટા રાજાઓને આમંત્રણ આપો. જે સ્વીકારે તે મિત્ર, અને જે વિરોધ કરે તેની સામે આપણી સેના તૈયાર રહેશે."
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે આદેશ આપ્યો અને સમગ્ર ભારતમાંથી રાજાઓ પાટલીપુત્ર આવવા લાગ્યા. આ માત્ર ધાર્મિક વિધિ નહોતી, પણ મૌર્ય શક્તિનું પ્રદર્શન હતું. સેલ્યુકસના જાસૂસોએ જ્યારે જોયું કે કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી અને ગંધારથી બંગાળ સુધીના રાજાઓ ચંદ્રગુપ્તના સિંહાસન સામે મસ્તક નમાવે છે, ત્યારે તેમનો ઉત્સાહ નરમ પડી ગયો.
ચંદ્રગુપ્તના શાસનમાં વેપાર-વાણિજ્યનો વિકાસ થયો. મગધથી તક્ષશિલા સુધીનો એક મોટો માર્ગ (જે પાછળથી ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડ તરીકે જાણીતો થયો) તૈયાર થયો. માર્ગની બંને બાજુ વૃક્ષો વાવવામાં આવ્યા, ધર્મશાળાઓ બનાવવામાં આવી અને દર કોસે કૂવા ખોદાવવામાં આવ્યા.
સુવર્ણા અત્યારે મહારાણી તરીકે અંતઃપુર અને મહિલા પ્રશાસનમાં સક્રિય હતી. તેણે વિધવાઓ અને અનાથ બાળકો માટે આશ્રમો બનાવ્યા. આ એક એવું સામ્રાજ્ય હતું જ્યાં શક્તિનો ઉપયોગ દમન માટે નહીં, પણ કલ્યાણ માટે થતો હતો.
પરંતુ, આ સુવ્યવસ્થિત શાંતિની પાછળ એક મોટું તોફાન છુપાયેલું હતું. સેલ્યુકસે હાર માની નહોતી. તેણે રુદ્રમણિના બાકી રહેલા સાથીદારો અને કેટલાક ગ્રીક યોદ્ધાઓને એકઠા કર્યા હતા. રુદ્રમણિ જે ગુપ્ત રીતે સરહદો પર ભટકતો હતો, તેણે સેલ્યુકસને વચન આપ્યું હતું કે તે મગધના કિલ્લાના ગુપ્ત ચોર-રસ્તાઓની માહિતી આપશે.
એક સાંજે, ચંદ્રગુપ્ત અને સૂર્યપ્રતાપ મહેલની અટારી પર ઊભા હતા. સૂર્યાસ્ત થઈ રહ્યો હતો અને ગંગા નદીના પાણીમાં સોનેરી પ્રતિબિંબ દેખાતું હતું.
"ચંદ્ર," સૂર્યપ્રતાપે ધીમેથી કહ્યું, "આ શાંતિ મને ખટકે છે. આ શાંતિ યુદ્ધ પહેલાની સ્તબ્ધતા જેવી લાગે છે."
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે આકાશ તરફ જોયું. "મોટા ભાઈ, આપણે ન્યાય અને વ્યવસ્થાની એવી દીવાલ બનાવી છે કે કોઈ પણ આક્રમણખોર તેને તોડી નહીં શકે. અને જો સેલ્યુકસ સિંધુ નદી ઓળંગશે, તો તે તેની અંતિમ ભૂલ હશે. મૌર્ય સામ્રાજ્યની તાકાત હવે માત્ર સંખ્યાબળ નથી, પણ આખી પ્રજાનો સાથ છે."
બરાબર એ જ સમયે, આચાર્ય ચાણક્ય ત્યાં પહોંચ્યા. તેમના હાથમાં એક તાજું ભોજપત્ર હતું. "ચંદ્રગુપ્ત, સેલ્યુકસે સિંધુ નદીના પશ્ચિમ કાંઠે હુમલો કર્યો છે. તેણે આપણા ત્રણ સીમાવર્તી ગામોને સળગાવી દીધા છે. આ આક્રમણ નથી, પણ આપણને રણમેદાનમાં બોલાવવાનું આમંત્રણ છે."
ચંદ્રગુપ્તની આંખોમાં અંગારા જેવી ચમક આવી. તેણે સૂર્યપ્રતાપ તરફ જોયું. "મોટા ભાઈ, સેનાને તૈયાર કરો. પણ આપણે સીધા તેમની સામે નહીં લડીએ. ચાણક્ય નીતિ મુજબ, આપણે તેમને પહાડોની એ જ જાળમાં ફસાવીશું જ્યાંથી તેઓ ક્યારેય પાછા નહીં જઈ શકે."
આચાર્ય ચાણક્યએ સ્મિત કર્યું. "બરાબર છે. વ્યૂહરચના તૈયાર છે. સૂર્યપ્રતાપ તમે પૂર્વ તરફથી ઘેરો ઘાલશો અને ચંદ્રગુપ્ત તું મુખ્ય સેના સાથે સિંધુના તટ પર જઈશ. પણ યાદ રાખજે, આ યુદ્ધમાં સેલ્યુકસને મારવો એ લક્ષ્ય નથી, તેને પરાજિત કરીને ભારતની શક્તિ સ્વીકારવા મજબૂર કરવો એ લક્ષ્ય છે."
મૌર્ય સામ્રાજ્યની શક્તિ હવે પરીક્ષણની ઘડીમાં હતી.
પાટલીપુત્રના દ્વાર ખુલ્યા અને લાખોની સેના 'જય મા ભવાની' અને 'જય ભારત' ના નારાઓ સાથે ઉત્તર-પશ્ચિમ તરફ રવાના થઈ. રસ્તામાં ગામડાના લોકો સૈનિકોને તિલક કરીને આશીર્વાદ આપતા હતા. આ એક અખંડ ભારતની જીવંત તસ્વીર હતી.
