સફળતાના શિખરથી આધ્યાત્મિક મુક્તિની સફરની વાર્તા
મુંબઈના નરીમાન પોઈન્ટ પર આવેલી એક ગગનચુંબી ઈમારતના ૪૦મા માળે, કાચની મોટી કેબિનમાં બેસીને અગસ્ત્ય પોતાની સફળતાના આંકડા જોઈ રહ્યો હતો. માત્ર બત્રીસ વર્ષની ઉંમરે તે ભારતની સૌથી મોટી ફિનટેક કંપનીનો સી.ઈ.ઓ. બની ચૂક્યો હતો. તેના એક ઈશારે કરોડો રૂપિયાની હેરાફેરી થતી. મોંઘી ગાડીઓ, ફાઈવ-સ્ટાર લાઈફસ્ટાઈલ, મિડિયાના કેમેરા અને સોશિયલ મીડિયા પર લાખો ફોલોઅર્સ—દુનિયાની નજરે અગસ્ત્ય સફળતાના શિખરે હતો. તે જીત અને પૈસાના નશામાં ચૂર હતો. તેના માટે સંબંધો માત્ર એક વ્યવહાર હતા અને લાગણીઓ માત્ર એક નબળાઈ.
પણ, એ રાત્રે કંઈક અલગ જ થયું. કંપનીની અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી ડીલ સાઈન કર્યા પછી, જ્યારે આખી ઓફિસ પાર્ટી કરી રહી હતી, ત્યારે અગસ્ત્ય પોતાની કેબિનના કાચમાંથી બહાર ફેલાયેલા અરબી સમુદ્રને જોઈ રહ્યો હતો. અચાનક, તેની નજર ટેબલ પર પડેલા એક અરીસા પર ગઈ. તેણે પોતાનો ચહેરો જોયો. આંખોની નીચે કાળા કુંડાળા હતા, ચહેરા પર એક અજીબ થાક હતો અને હૃદયના ધબકારા અસામાન્ય રીતે ઝડપી હતા. તેણે પોતાને એક સવાલ પૂછ્યો: "આ બધું કોના માટે? આ દોડ ક્યાં પૂરી થશે?"
એ જ ક્ષણે તેની અંદર એક ભયાનક ખાલીપો ભરાઈ ગયો. તેને લાગ્યું કે આ વૈભવ, આ પ્રશંસા, આ પૈસા—બધું જ એક ભ્રમ છે, કાગળના મહેલ જેવું છે. રાત્રે ઘરે આવીને પણ તેને ઊંઘ ન આવી. આખી રાત તે પથારીમાં પડખાં બદલતો રહ્યો. સવારે સૂરજ ઊગતાં પહેલાં જ તેણે એક એવો નિર્ણય લીધો જેની કલ્પના તેના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સે ક્યારેય નહોતી કરી. તેણે પોતાનો ફોન સ્વિચ ઓફ કર્યો, લેપટોપ ઘરે જ મૂક્યું, માત્ર એક નાની બેગ લીધી અને મુંબઈના ગેટવે ઓફ ઈન્ડિયા તરફ નીકળી પડ્યો. તેને કોઈ આશ્રમમાં નહોતું જવું, તેને કોઈ ગુરુ પાસે નહોતું જવું. તેને બસ આ ઘોંઘાટથી દૂર, દરિયાની અનંતતામાં ખોવાઈ જવું હતું.
અગસ્ત્યએ મુંબઈના દરિયા કિનારેથી એક નાની સેઇલબોટ ભાડે લીધી. તે એક સારો નાવિક પણ હતો, એટલે તેણે એકલા જ પ્રવાસ કરવાનું નક્કી કર્યું. તેનો પ્લાન ભારતની પશ્ચિમ કિનારેથી શરૂ કરીને દક્ષિણમાં રામેશ્વરમ સુધી જવાનો હતો.
પ્રથમ થોડા દિવસો ખૂબ મુશ્કેલ હતા. ઓફિસના ઈમેઈલ્સ, શેરબજારના આંકડા અને મીટિંગ્સની યાદો તેના મગજ પર હાવી થતી હતી. હાથ આપોઆપ ખિસ્સામાં ફોન શોધવા જતો, પણ ત્યાં કંઈ નહોતું.
ગોવાના દરિયા કિનારા પાસેથી પસાર થતી વખતે તેને થયું કે તે પાછો ફરી જાય, પણ દરિયાના મોજાં તેને આગળ ખેંચી રહ્યા હતા. જેમ જેમ હોડી કર્ણાટક અને કેરળના કિનારા તરફ આગળ વધી, તેમ તેમ પ્રકૃતિએ પોતાનું અસલી સ્વરૂપ બતાવવાનું શરૂ કર્યું. અહીં કોઈ ટ્રાફિક નહોતો, કોઈ ક્લાયન્ટ નહોતો. હતો માત્ર અનંત વાદળી દરિયાનો વિસ્તાર અને માથે ખુલ્લું આકાશ.
એક સાંજે, મધ્ય સમુદ્રમાં ભયંકર તોફાન આવ્યું. પવન ફૂંકાવા લાગ્યો અને મોજાંઓ અગસ્ત્યની નાની હોડીને રમકડાની જેમ ઉછાળવા લાગ્યા. હોડીમાં પાણી ભરાવા લાગ્યું. અગસ્ત્યને પહેલીવાર મોતનો ડર લાગ્યો. જે માણસ અત્યાર સુધી એમ સમજતો હતો કે તે પોતાની દુનિયાનો રાજા છે, જે બધું કંટ્રોલ કરી શકે છે, તે આજે કુદરતના એક નાના મોજા સામે લાચાર હતો. તેણે પોતાના અહંકારને તૂટતો જોયો. તેણે આંખો બંધ કરી અને સમુદ્રને કહી દીધું: "મારી પાસે જે કંઈ છે—મારું નામ, મારો વૈભવ, મારી સફળતા—એ બધું જ આજે હું તને સોંપું છું. તારે મને બચાવવો હોય તો બચાવ, મારવો હોય તો મારી નાખ." એ સમર્પણની ક્ષણ હતી. અગસ્ત્યની અંદર રહેલો અહંકાર એ તોફાનમાં ડૂબી ગયો અને માત્ર એક સામાન્ય માણસ બચ્યો. ચમત્કારિક રીતે, થોડા કલાકો પછી તોફાન શાંત થઈ ગયું. સવારે જ્યારે સૂરજ ઊગ્યો, ત્યારે દરિયાનું પાણી કાચ જેવું શાંત હતું. અગસ્ત્ય સવારના સૂર્યપ્રકાશમાં નહાઈ રહ્યો હતો. તેના ચહેરા પર વર્ષો પછી સાચું સ્મિત હતું. તેને સમજાયું કે સાચી શક્તિ બધું કંટ્રોલ કરવામાં નથી, પણ પ્રકૃતિને શરણે જવામાં છે.
કેરળના બેકવોટર્સ અને કન્યાકુમારીના ત્રિવેણી સંગમ પરથી પસાર થતી વખતે અગસ્ત્ય કિનારાના નાના ગામડાઓમાં રોકાતો. તે ત્યાંના માછીમારો સાથે સમય વિતાવતો.
એક દિવસ, તમિલનાડુના એક નાના માછીમાર ગામમાં તે એક વૃદ્ધ માછીમાર, મુથુના ઝૂંપડામાં રોકાયો.
મુથુ પાસે માત્ર એક નાની હોડી અને બે વક્તની રોટી સિવાય કંઈ નહોતું. પણ મુથુ અને તેનો પરિવાર જેટલો ખુશ અને સંતુષ્ટ હતો, તેટલો અગસ્ત્ય અબજો રૂપિયાની સંપત્તિ વચ્ચે પણ ક્યારેય નહોતો રહ્યો. અગસ્ત્યએ તમિલ અને ટૂંકી અંગ્રેજીના મિશ્રણથી મુથુને પૂછ્યું, "તમને ક્યારેય મોટી ગાડી, મોટું ઘર મેળવવાની ઈચ્છા નથી થતી?"
મુથુ હસ્યો અને દરિયા તરફ આંગળી ચીંધીને બોલ્યો, "આ આખો દરિયો મારો જ છે સાહેબ. રોજ સવારે સૂરજ મારી સામે ઊગે છે. દરિયો મને ભૂખ્યો નથી સૂવા દેતો. મારો પરિવાર મારી સાથે છે. મારે વધારે લઈને શું કરવું છે? વધારે સામાન એટલે વધારે ચિંતા." મુથુના આ શબ્દો અગસ્ત્યના હૃદયમાં તીરની જેમ વાગ્યા. તેને સમજાયું કે તે અત્યાર સુધી જે સફળતા પાછળ આંધળો થઈને દોડતો હતો, તે માત્ર એક ભ્રમ હતો. અસલી સફળતા તો સંતોષમાં છે. તેનો સફળતાનો બધો જ નશો હવે સાવ ઉતરી ચૂક્યો હતો. તેનું મન એકદમ હળવું ફૂલ થઈ ગયું હતું.
પ્રવાસના ૨૫મા દિવસે, અગસ્ત્યની હોડી રામેશ્વરમના કિનારે પહોંચી. પાંબન બ્રિજની નીચેથી પસાર થતી વખતે સૂર્યાસ્ત થઈ રહ્યો હતો. રામેશ્વરમની પવિત્ર ભૂમિ પર પગ મૂકતાની સાથે જ અગસ્ત્યને એક અદ્ભુત ઉર્જાનો અનુભવ થયો. આ એ જ જગ્યા હતી જ્યાં ભગવાને અહંકારના પ્રતીક સમાન રાવણ પર વિજય મેળવવા માટે શિવલિંગની સ્થાપના કરી હતી. અગસ્ત્ય માટે પણ આ પોતાના આંતરિક અહંકાર પર વિજય મેળવવાની ક્ષણ હતી. તેણે પોતાના મોંઘા કપડાં બદલીને સાદા સુતરાઉ વસ્ત્રો પહેર્યા. તે રામેશ્વરમના મુખ્ય મંદિર તરફ આગળ વધ્યો. મંદિરમાં પ્રવેશીને તેણે બાવીસ પવિત્ર કૂવાઓના પાણીથી સ્નાન કર્યું. દરેક કૂવાના પાણીની સાથે તેના મન પરથી વાસના, ક્રોધ, લોભ અને અહંકારના પડ સ્નાન થઈને વહી રહ્યા હતા. છેલ્લે, જ્યારે તે ગર્ભગૃહમાં જ્યોતિર્લિંગની સામે ઊભો રહ્યો, ત્યારે આજુબાજુ હજારો શ્રદ્ધાળુઓનો ઘોંઘાટ હતો, પણ અગસ્ત્ય માટે ત્યાં એકદમ સન્નાટો હતો. તેણે શિવલિંગ સામે હાથ જોડ્યા. તેની આંખોમાંથી અશ્રુધારા વહેવા લાગી. આ આંખો દુઃખના નહોતા, પણ પરમ આનંદ અને મુક્તિના હતા. તેની અંદર ચાલી રહેલો વર્ષો જૂનો સંઘર્ષ શાંત થઈ ગયો હતો. ગર્ભગૃહની એ દિવ્ય શાંતિ વચ્ચે અગસ્ત્યને સમજાયું કે, તે જે સાચી મુક્તિ અને વિસામાને બહારની દુનિયામાં શોધી રહ્યો હતો, તે કોઈ ભૌગોલિક જગ્યા કે નકશા પરનું કોઈ ચોક્કસ સરનામું નથી. એ પરમ સુખ અને શાંતિ તો માણસના પોતાના મનની ભીતર જ છુપાયેલી એક એવી અવસ્થા છે, જ્યાં પહોંચ્યા પછી બાહ્ય જગતની કોઈ દોડ, કોઈ મોહ કે કોઈ અપેક્ષા બાકી રહેતી નથી. જીવ જ્યારે અહંકાર મુક્ત થઈને પ્રકૃતિ સાથે એકાકાર થાય છે, ત્યારે જ તે સાચું ઘર પામે છે.
મંદિરમાંથી બહાર આવીને અગસ્ત્ય રામેશ્વરમના દરિયા કિનારે, ધનુષકોડીની રેતી પર બેઠો. ત્યાં એક બાજુ બંગાળની ખાડી શાંત હતી અને બીજી બાજુ હિંદ મહાસાગર ગર્જના કરી રહ્યો હતો. બંનેનું મિલન અદ્ભુત હતું, બિલકુલ અગસ્ત્યના ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક જીવનના મિલન જેવું.
તેણે ૨૫ દિવસ પછી પહેલીવાર પોતાનો ફોન ઓન કર્યો. સ્ક્રીન પર સેંકડો મિસ્ડ કોલ્સ અને મેસેજીસના પૂર આવ્યા. તેની કંપનીના શેર્સ ઘટી રહ્યા હતા, મિડિયામાં તેના ગાયબ થવાની ચર્ચાઓ હતી. અગસ્ત્યએ હસીને એ બધા નોટિફિકેશન ક્લિયર કર્યા.
તેણે પોતાના પાર્ટનરને એક નાનો મેસેજ ટાઈપ કર્યો: "હું સુરક્ષિત છું અને મેં મારી સાચી શાંતિ શોધી લીધી છે. હું કંપનીના તમામ પદો પરથી રાજીનામું આપું છું. મારી બધી સંપત્તિનો એક મોટો હિસ્સો લોકકલ્યાણના કાર્યોમાં આપી દેજો. હું હવે પાછો મુંબઈ નથી આવવાનો. હવે મારી સફર અંદરની તરફ શરૂ થઈ છે." મેસેજ સેન્ડ કરીને તેણે ફોનને કાયમ માટે બંધ કર્યો અને રેતીમાં દબાવી દીધો.
મોડી રાત્રે, જ્યારે દરિયાકિનારો સાવ સૂમસામ થઈ ગયો, ત્યારે અગસ્ત્ય અંધારામાં એકલો જ બેસી રહ્યો. આસપાસ કોઈ તાળીઓ પાડનારું નહોતું, કોઈ સન્માન કરનારું નહોતું. સમયનો સનાતન પ્રવાહ તેની સામે વહી રહ્યો હતો. તેને સમજાયું કે માણસ આખી જિંદગી જે ‘મારું-મારું’ કરીને દોડે છે, તે મૃત્યુની એક જ ક્ષણમાં અર્થહીન થઈ જાય છે. તે અત્યાર સુધી કીર્તિની જે જંજીરોને સોનાના દાગીના સમજીને ગર્વ કરતો હતો, તે માત્ર તેના આત્માનો બોજ હતી. ખરો સૂર્યોદય ત્યારે નથી થતો જ્યારે આકાશમાં સૂરજ ઊગે, પણ ત્યારે થાય છે જ્યારે ભીતરનો અજ્ઞાનનો અંધકાર ઓગળી જાય. જીવનનો સાચો હેતુ કંઈક મેળવવામાં નથી, પણ જે નકામું એકઠું કર્યું છે તેને છોડી દેવામાં છે.
સવારે જ્યારે પૂર્વ દિશા લાલચોળ થઈ અને મોજાંઓ કિનારાની રેતીને સ્પર્શીને પાછા વળ્યા, ત્યારે અગસ્ત્ય એ ભીની રેતી પર ઉઘાડા પગે આગળ ચાલવા લાગ્યો. તેનું અસ્તિત્વ હવે કોઈ પદવી, ધન કે વ્યાખ્યાઓનું મહોતાજ નહોતું. તે દરિયાની જેમ જ અનંત, મુક્ત અને શાંત થઈ ચૂક્યો હતો. ક્ષિતિજની પેલે પાર, સમય અને અસ્તિત્વના શૂન્ય અવકાશમાં, તેની એ સફર શરૂ થઈ હતી જેનો કોઈ અંત નહોતો.
