સત્તાવીસમો પરિચ્છેદ
મેં પહેલાં જ કહ્યું છે તેમ, પંડિત મહાશય નિધિની ખેંચતાણથી ગાડીમાં તો બેઠા ખરા, પણ તેમનું મન ક્યારેય શાંત નહોતું. તેઓ અવારનવાર વિચારતા કે તેમની સ્નેહની દીકરી જેવી કરુણાની શું દશા થઈ હશે! આવા પસ્તાવામાં જ્યારે તેઓ દુઃખી થઈ રહ્યા હતા, બરાબર એ જ સમયે નસીબજોગ મોહિની સાથે સાચે જ તેમની મુલાકાત થઈ જાય છે.
તેની પાસેથી કરુણાના તમામ સમાચાર મળતાં જ તેઓ પોતાનાથી ન રહેવાયું અને તાબડતોડ કોલકાતા આવ્યા. પહેલાં તેઓ મહેન્દ્ર પાસે ગયા, ત્યાંથી નરેન્દ્રના ઘરનું સરનામું લીધું--અને ઘરે આવતાં જ તેમણે નરેન્દ્રનો એ ક્રૂર અત્યાચાર નજરે જોયો.
એકવાર બેભાન થયા પછી કરુણા વારંવાર બેભાન થવા લાગી. પંડિત મહાશય ભારે વ્યાકુળ થઈ ઉઠ્યા. તેમને કશું જ ન સૂઝ્યું કે તેઓ શું કરે. આ સમયે તેમને નિધિની ખોટ બહુ સાલી રહી હતી. ઘણું વિચાર્યા પછી તેઓ દોડીને મહેન્દ્રને બોલાવવા ગયા. મહેન્દ્ર અને રજની બંને આવ્યા. મહેન્દ્ર યોગ્ય સારવાર કરવા લાગ્યા. કરુણા ક્યારેક રજનીનો હાથ પકડીને એકદમ ક્ષીણ અવાજે વાત કરતી; પંડિત મહાશય જ્યારે પસ્તાતા હૃદયે કરુણાની પાસે જઈને પોતાને ધિક્કારતા, જ્યારે રડતાં રડતાં કહેતા, 'દીકરી, મેં તને બહુ દુઃખ દીધું છે', ત્યારે કરુણા આંસુ ભરેલી આંખોએ એકદમ ધીમા અવાજે તેમને એવું બોલવાની ના પાડતી. જો કોઈ પૂછતું કે 'નરેન્દ્રને બોલાવી આપીએ?' તો તે કહેતી, 'કંઈ કામ નથી.'
તે જાણતી હતી કે નરેન્દ્ર માત્ર કંટાળશે જ.
આજે રાત્રે કરુણાની તબિયત બહુ બગડી ગઈ છે. ઓશિકા પાસે બેસીને રજની રડી રહી છે. અને પંડિત મહાશય રૂમમાં જરાય સ્થિર ન રહી શકવાના કારણે બહાર જઈને એક બાળકની જેમ ધ્રુસ્કે ને ધ્રુસ્કે રડી રહ્યા છે. નરેન્દ્ર ઘરમાં નથી. આજે કરુણાએ એકવાર નરેન્દ્રને બોલાવી લાવવા માટે મહેન્દ્રને વિનંતી કરી. નરેન્દ્ર જ્યારે ઘરમાં આવ્યો, ત્યારે તેની આંખો લાલ હતી, મોઢું સૂજી ગયું હતું, વાળ અને કપડાં વિખરાયેલાં હતાં. ભાન ભૂલેલા જેવા નરેન્દ્રને બધાએ કરુણાની પથારીની બાજુમાં બેસાડી દીધો. કરુણાએ ધ્રુજતા હાથે નરેન્દ્રનો હાથ પકડ્યો, પણ તે કશું બોલી શકી નહીં.
સમાપ્ત
ઉપસંહાર :
'કરુણા' નવલકથાનો ઊંડો જીવનમર્મ
વિશ્વવંદ્ય સર્જક રવીન્દ્રનાથ ટાગોર લિખિત નવલકથા 'કરુણા' એ માત્ર એક કથા નથી, પરંતુ માનવીય સંબંધોની જટિલતા, આંતરિક સંઘર્ષો અને તત્કાલીન સમાજમાં સ્ત્રીની અસહાયતાની એક ગહન અને હૃદયસ્પર્શી અભિવ્યક્તિ છે. ગુરુદેવે આ પ્રારંભિક કૃતિમાં જ માનવ મનના એવા મનોવૈજ્ઞાનિક પાસાંઓને સ્પર્શ્યા છે, જે વાચકને અંત સુધી વિચારવા મજબૂર કરે છે.
વાર્તાના કેન્દ્રમાં રહેલી 'કરુણા' નામની કન્યા વાસ્તવમાં તેના નામ જેવી જ પવિત્ર અને કરુણામય છે. કથાના પ્રારંભમાં જે બાળકી પોતાના નિખાલસ અને મધુર હાસ્યથી સમગ્ર વાતાવરણને ઉત્સવમય બનાવી દેતી હતી, તેના નસીબમાં આટલી ઘોર વેદના લખાશે તેની કલ્પના પણ ધ્રુજાવી દેનારી છે. સ્નેહાળ પંડિત મહાશયની છત્રછાયા ગુમાવ્યા પછી, કરુણાના જીવનમાં દુઃખોની જે હારમાળા શરૂ થાય છે તે માનવજાતની ક્રૂરતાની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે.
નવલકથામાં પાત્રોનો આંતરિક વિરોધાભાસ બહુ સુંદર રીતે ઉપસી આવ્યો છે. એક તરફ મહેન્દ્ર છે, જે મોહિની પ્રત્યેના પોતાના આકર્ષણને 'મિત્રતા કે બહેનનો પ્રેમ' કહીને સતત પોતાના મનને છેતરે છે અને સત્ય સ્વીકારવામાં ડરે છે. બીજી તરફ નરેન્દ્ર છે, જે લંપટતા, અહંકાર અને વ્યસનની એવી ગર્તામાં ડૂબેલો છે જ્યાં તેને કોઈની લાગણી કે પવિત્રતાની કદર નથી. નરેન્દ્ર અને તેની દાસી દ્વારા કરુણા પર ગુજારવામાં આવતો શારીરિક અને માનસિક ત્રાસ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે જ્યારે માણસ પશુતા પર ઉતરી આવે છે ત્યારે તે કેટલો નિર્દય બની શકે છે.
મહેન્દ્ર અને રજનીએ કરુણાને બચાવવા, તેને આર્થિક અને સામાજિક સુરક્ષા આપવાના અનેક નિષ્ઠાવાન પ્રયત્નો કર્યા. પરંતુ નસીબના ક્રૂર વળાંકો અને નરેન્દ્ર પ્રત્યેનું કરુણાનું મૂક સમર્પણ તેને વારંવાર નરક તરફ ધકેલતું રહ્યું. પશ્ચાતાપના અગ્નિમાં બળતા પંડિત મહાશય જ્યારે છેલ્લી ઘડીએ પાછા ફરે છે, ત્યારે બહુ મોડું થઈ ચૂક્યું હોય છે. ઘવાયેલી વેલ પર વસંતના પવન કે ચોમાસાના અમૃતજળની કોઈ અસર થતી નથી; તેમ કરુણાનું હૃદય દુનિયાભરના આઘાતોથી સાવ ભાંગી પડ્યું હોય છે.
કથાની અંતિમ ક્ષણો સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી અને માર્મિક છે. મરણપથારીએ પડેલી કરુણા જ્યારે નશામાં ધુત, વિખરાયેલા અને અર્ધપાગલ જેવા નરેન્દ્રને પોતાની પાસે બોલાવે છે, અને તેના ધ્રુજતા હાથે નરેન્દ્રનો હાથ પકડી રાખે છે—તે ક્ષણ કાવ્યાત્મક અને અદ્ભુત છે. ત્યાં કોઈ ફરિયાદ નથી, કોઈ આક્રોશ નથી અને કોઈ શાબ્દિક સંવાદ નથી. કરુણાનું આ મૌન એ નરેન્દ્રની પાશવી ક્રૂરતા અને આખી દુનિયાના અન્યાય સામેનો એક શાંત પણ સચોટ વિદ્રોહ હતો. એ મૌન એ વાતની સાબિતી હતું કે તેણે નરેન્દ્રને ક્ષમા તો આપી દીધી, પણ આ નશ્વર સંસાર હવે તેના માટે જીવવા લાયક રહ્યો નહોતો.
કરુણાના અવસાન સાથે એ મધુર હાસ્યની ધ્વનિ કાયમ માટે શાંત થઈ ગઈ અને મહેન્દ્રનું એ ઘર સદાય માટે સૂનું થઈ ગયું. પરંતુ આ વાર્તાનો અંત વાચકોની આંખોમાં આસુ અને હૃદયમાં એક ક્યારેય ન સુકાનારી 'કરુણા' (સંવેદના) છોડી જાય છે. એક નિર્દોષ, પવિત્ર અને પીડિત આત્માના પરમ મૌન સાથે આ અમર કથા અહીં વિરામ લે છે, અને સમાજની સામે અનેક અનુત્તર પ્રશ્નો છોડી જાય છે.
