"ક્યારેક નીકળું છું વિરાગની મશાલ લઈ સાથે,
પણ માયા જકડી લે છે બાહુપાશમાં ઉદાર દિલ સાથે,
પછી ભટકી રહું છું ભ્રમમાં જુઠ્ઠી જિંદગી સાથે."
- મૃગતૃષ્ણા
_____________________
૧૯. માયાવી સેતુ
ત્રીજી સુરંગમાં પ્રવેશ્યા પછી તરત જ, વાતાવરણમાં એક સ્પષ્ટ ફેરફાર અનુભવાયો. આ સુરંગ અગાઉની સુરંગોની જેમ માનવ-નિર્મિત અને સુઘડ કોતરેલી નહોતી. આ એક કુદરતી ગુફા જેવી હતી, જેની દીવાલો ખરબચડી અને આડી-અવળી હતી. છત પરથી લટકતા ચૂનાના પથ્થરના સ્તંભો (Stalactites) એવા લાગતા હતા જાણે પહાડના દાંત હોય જે તેમને ગળી જવા તૈયાર હોય. હવા વધુ ઠંડી અને ભેજવાળી હતી, અને તેમાં ગંધકની એક તીવ્ર, અપ્રિય ગંધ ભળેલી હતી.
"આપણે પર્વતના હૃદયની વધુ નજીક જઈ રહ્યા છીએ," આદિત્યએ પોતાની હેડ-ટોર્ચનો પ્રકાશ ચારેબાજુ ફેરવતા કહ્યું. "આ જ્વાળામુખી ખડકો છે. આનો અર્થ એ છે કે પ્રાચીન સમયમાં અહીં કોઈ જ્વાળામુખી સક્રિય હશે."
તેઓ સાવધાનીપૂર્વક આગળ વધી રહ્યા હતા. દરેક પગલું ગણતરીપૂર્વકનું હતું. અચાનક, સાંકડી સુરંગ એક વિશાળ, પાતાળલોક જેવી ગુફામાં ખુલી. તે એટલી વિરાટ હતી કે તેમની ટોર્ચનો પ્રકાશ તેની બીજી બાજુની દીવાલ સુધી પહોંચી શકતો નહોતો. ગુફાની છત સેંકડો ફૂટ ઊંચી હતી, જ્યાંથી વિચિત્ર, નીલા અને લીલા રંગનો પ્રકાશ ફેંકતા સ્ફટિકો (Crystals) અને ફૂગ (Fungi) ઉગી નીકળ્યા હતા, જે સમગ્ર ગુફાને એક સ્વપ્નવત્ પણ ભયાવહ વાતાવરણ બક્ષી રહ્યા હતા.
પણ એ ગુફાની સુંદરતા તેમની ચિંતાને ઓછી ન કરી શકી. કારણ કે ગુફાની બરાબર વચ્ચે એક ઊંડી, અતલ ખાઈ હતી. ખાઈ એટલી ઊંડી હતી કે તેની નીચે શું હતું તે દેખાતું નહોતું, માત્ર અંધકારનું સામ્રાજ્ય હતું. અને એ ખાઈને પાર કરવા માટે, બે છેડાને જોડતો માત્ર એક જ રસ્તો હતો - લાકડાના પાટિયા અને જાડા દોરડાઓથી બનેલો એક પ્રાચીન, જર્જરિત પુલ.
એ પુલને જોતાં જ કોઈના પણ પગ નીચેથી જમીન સરકી જાય. તેના કેટલાક પાટિયા તૂટેલા હતા, દોરડાં સદીઓ જૂના અને નબળા લાગતા હતા. પવનના દરેક ઝોંકા સાથે તે ધીમે ધીમે ઝૂલી રહ્યો હતો અને તેમાંથી આવતો કર્કશ અવાજ કોઈ ભૂતિયા ફિલ્મ જેવો માહોલ બનાવતો હતો.
"દેવતાઓ રક્ષા કરે," શેર સિંહના મોંમાંથી નિસાસો નીકળી ગયો. "આ પુલ પાર કરવો એ મૃત્યુને આમંત્રણ આપવા બરાબર છે."
આદિત્યએ પોતાની દૂરબીન કાઢી અને પુલનું નિરીક્ષણ કર્યું. "લાકડું દેવદારનું લાગે છે, જે હજારો વર્ષ ટકી શકે છે. દોરડાં પણ કોઈ ખાસ વનસ્પતિના રેસામાંથી બનેલા છે. તે દેખાય છે તેના કરતાં વધુ મજબૂત હોઈ શકે છે. પણ જોખમ તો છે જ."
"આગળનો માર્ગ પેલી પાર છે," સંધ્યાએ ખાઈની બીજી બાજુ દેખાતી એક નાની સુરંગ તરફ ઈશારો કર્યો. "આપણી પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી. આ પણ એક પરીક્ષા જ છે."
ભયના વાતાવરણ છતાં, ટીમે નિર્ણય લીધો. શેર સિંહ, જે પહાડોનો સૌથી અનુભવી હતો, તેણે સૌથી પહેલા જવાની હિંમત કરી. તેણે પોતાની કમરે એક સુરક્ષા દોરડું બાંધ્યું, જેનો બીજો છેડો આદિત્યએ એક મોટા પથ્થર સાથે મજબૂત રીતે બાંધી દીધો હતો.
શેર સિંહે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને પુલ પર પોતાનો પહેલો પગ મૂક્યો. જેવો તેણે પગ મૂક્યો, પુલ જોરથી કડકડાટ બોલ્યો. પણ તે તૂટ્યો નહીં. તેણે બીજો પગ મૂક્યો. તે ધીમે ધીમે, એક-એક ડગલું ભરીને આગળ વધવા લાગ્યો.
જ્યારે તે પુલની લગભગ વચ્ચે પહોંચ્યો, ત્યારે 'છાયાના રક્ષકો'એ પોતાનો ખેલ શરૂ કર્યો.
અચાનક, પુલ નીચેની ખાઈમાંથી પવનનો એક જોરદાર વાવંટોળ આવ્યો. પુલ જોરથી ઝૂલવા લાગ્યો. પણ આ સામાન્ય ઝૂલવું નહોતું. તે એટલો હિંસક હતો કે શેર સિંહનું સંતુલન બગડી ગયું. તેણે મજબૂતીથી દોરડાં પકડી લીધા.
પછી ભયાનક અવાજો શરૂ થયા. દોરડાં તૂટવાનો 'ચટાક' અવાજ, લાકડાના પાટિયા તૂટવાનો 'કડડડ' અવાજ. આ અવાજો એટલા વાસ્તવિક હતા કે શેર સિંહના ચહેરા પર પરસેવો વળી ગયો. તેને લાગ્યું કે પુલ હમણાં જ તૂટી પડશે.
"પાછા આવી જાઓ, શેર સિંહ!" આદિત્યએ બૂમ પાડી.
પણ શેર સિંહ ડરથી થીજી ગયો હતો. તે ન તો આગળ વધી શકતો હતો, ન તો પાછળ. તેની આંખો ભયથી પહોળી થઈ ગઈ હતી.
"આ એક માયાજાળ છે!" સંધ્યાએ અચાનક ચીસ પાડી કહ્યું. તેની નજર પુલના પ્રવેશદ્વાર પાસે કોતરેલા એક ઝાંખા ચિહ્ન પર પડી હતી. તેણે પોતાની ટોર્ચ ત્યાં ફેંકી. ત્યાં લખ્યું હતું: "જે આંખો જુએ છે, તે સત્ય નથી. જે મન માને છે, તે જ વાસ્તવિકતા છે."
"આપણા મન સાથે રમત રમાઈ રહી છે!" સંધ્યાએ મોટેથી કહ્યું. "આ અવાજો અને પુલનું આટલું બધું હલનચલન, એ બધું ભ્રમ છે!"
પણ ભયમાં ડૂબેલા શેર સિંહ સુધી તેનો અવાજ પહોંચી રહ્યો નહોતો. તે હજુ પણ થીજેલો હતો.
એ જ ક્ષણે, સાહસે કંઈક નોંધ્યું. તે બધા પુલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા હતા, પણ સાહસની નજર ગુફાની ફર્શ પર પડી રહેલા પુલના પડછાયા પર ગઈ. ગુફામાં ઉપરથી આવી રહેલા નીલા પ્રકાશને કારણે, પુલનો એક લાંબો, અસ્પષ્ટ પડછાયો નીચેની જમીન પર બની રહ્યો હતો.
અને એ પડછાયો... બિલકુલ સ્થિર હતો!
"મમ્મી, પપ્પા, નીચે જુઓ!" સાહસે ઉત્સાહ અને આત્મવિશ્વાસથી બૂમ પાડી. "પડછાયો! પુલનો પડછાયો જરા પણ હલતો નથી! આ બધું સાચે જ એક ભ્રમ છે!"
સાહસના શબ્દોએ જાણે જાદુઈ અસર કરી. આદિત્ય અને સંધ્યાએ તરત જ નીચે જોયું. સાહસ સાચો હતો. જો પુલ ખરેખર આટલો હિંસક રીતે ઝૂલી રહ્યો હોત, તો તેનો પડછાયો પણ હલવો જોઈએ. પણ તે સ્થિર હતો.
"શેર સિંહ!" આદિત્યએ પોતાની પૂરી તાકાતથી બૂમ પાડી. "આંખો બંધ કરી દો! અવાજો પર ધ્યાન ન આપો! ફક્ત તમારા પગ પર અને દોરડા પર વિશ્વાસ કરો! પડછાયો સ્થિર છે, પુલ પણ સ્થિર જ છે!"
શેર સિંહે આદિત્યના શબ્દો સાંભળ્યા. તેણે એક ક્ષણ માટે ખચકાટ અનુભવ્યો, પણ પછી તેણે હિંમત કરીને પોતાની આંખો જોરથી બંધ કરી દીધી. તેણે પોતાના કાનમાં ગુંજતા ભયાવહ અવાજોને અવગણવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને ફક્ત પોતાના વર્ષોના પર્વતારોહણના અનુભવ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. તેણે એક ઊંડો શ્વાસ લીધો અને ધીમે ધીમે આગળ ડગ ભર્યું. પછી બીજું, અને ત્રીજું.
જેવો તેણે પોતાના મન પર કાબૂ મેળવ્યો, માયાવી અવાજો અને હલચલ ધીમા પડવા લાગ્યા. થોડી જ વારમાં તે સફળતાપૂર્વક પુલની બીજી બાજુ પહોંચી ગયો. તેણે હાંફતા હાંફતા સુરક્ષા દોરડું ખોલ્યું અને પોતાના સાથીઓ તરફ વિજયી નજરે જોયું.
હવે બાકીનાનો વારો હતો. એક પછી એક, તેમણે એ જ યુક્તિ અપનાવી. સંધ્યા જ્યારે પુલ પાર કરી રહી હતી, ત્યારે તેને પોતાના પરિવારથી વિખૂટા પડવાના ભયાનક દ્રશ્યો દેખાયા, પણ તે મંત્રોચ્ચાર કરતી રહી અને આગળ વધતી રહી.
જ્યારે આદિત્યનો વારો આવ્યો, ત્યારે તેને 'સર્પ-હૃદય' હાથમાંથી સરકી જતું અને પોતાની આખી જિંદગીની મહેનત વ્યર્થ જતી હોય તેવો ભ્રમ થયો, પણ તેણે સાહસના શબ્દો યાદ રાખ્યા અને પડછાયા પર નજર રાખી.
છેલ્લે સાહસનો વારો આવ્યો. તે સૌથી નાનો અને બિનઅનુભવી હતો. જેવો તેણે પુલ પર પગ મૂક્યો, ભ્રમણાઓ તેના પર બમણા જોરથી હાવી થઈ. તેને એ જ 'છાયા અનુચર'ની આકૃતિ પુલની બીજી બાજુ તેની રાહ જોતી દેખાઈ, જે તેને પોતાની તરફ બોલાવી રહી હતી. તેને કર્કશ હાસ્યના અવાજો સંભળાયા, જે કહી રહ્યા હતા, "તું અહીં જ સમાપ્ત થઈ જઈશ, છોકરા."
એક ક્ષણ માટે તેના પગ ડગમગી ગયા. ભય તેના પર હાવી થઈ રહ્યો હતો. પણ પછી તેણે ખાઈની બીજી બાજુ ઊભેલા પોતાના માતા-પિતા અને શેર સિંહના ચહેરા જોયા. તેમની આંખોમાં ડર નહોતો, પણ વિશ્વાસ હતો. તેના પિતા તેને ઈશારો કરી રહ્યા હતા, 'તું કરી શકે છે.' તેની માતા શાંતિથી તેની તરફ જોઈ રહી હતી, જાણે તેને પોતાની માનસિક શક્તિ મોકલી રહી હોય.
સાહસે આંખો બંધ કરી. તેણે પોતાના મનમાં પોતાના પિતાના શબ્દોનું પુનરાવર્તન કર્યું: "તું તારા ભાગ્યનો વિધાતા છે." તેણે બધી નકારાત્મકતાને મનમાંથી કાઢી નાખી અને ફક્ત પોતાના લક્ષ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. તેણે ડગ ભર્યા, એક પછી એક, મક્કમતાથી.
જેવો સાહસનો છેલ્લો પગ પુલની પેલે પાર જમીનને અડ્યો, બધું જ શાંત થઈ ગયું. બધા ભ્રમ, બધા અવાજો, બધી હલચલ એક ક્ષણમાં ગાયબ થઈ ગઈ. તેમણે પાછળ વળીને જોયું તો પુલ એકદમ શાંત અને સ્થિર હતો, જાણે કશું જ બન્યું ન હોય.
તેમણે એકબીજી ભયાવહ પરીક્ષા પાર કરી લીધી હતી. તેઓ થાકેલા હતા, માનસિક રીતે નીચોવાઈ ગયા હતા, પણ જીવંત હતા અને એક સાથે હતા.
તેઓ જે નવી સુરંગના મુખ પાસે ઊભા હતા, તે અગાઉની બધી સુરંગો કરતાં અલગ હતી. તેમાંથી એક વિચિત્ર પ્રકારની ગરમ હવા આવી રહી હતી. અને તે હવાની સાથે, એક ધીમો, લયબદ્ધ અવાજ પણ આવી રહ્યો હતો.
ધડક... ધડક... ધડક...
એ અવાજ કોઈ મશીનનો નહોતો. તે જીવંત હતો. તે એક વિરાટ, શક્તિશાળી હૃદયના ધબકારા જેવો હતો.
તેઓ સમજી ગયા. તેઓ 'સર્પ-હૃદય'ની ખૂબ જ નજીક પહોંચી ગયા હતા.
(ક્રમશઃ)
