⭐ રાજેશ ખન્ના : પ્રેમ, પ્રતિષ્ઠા અને પડછાયા
જતિન ખન્ના જ્યારે મુંબઈના નાના નાટ્યમંચ પર ઊભો રહીને પોતાના સંઘર્ષને શાંતિથી સહન કરતો હતો, ત્યારે તેને કદાચ ખબર પણ નહીં હોય કે આવનારા સમયમાં તેનું પ્રેમજીવન તેની કારકિર્દી જેટલી જ ચર્ચિત અને વિવાદાસ્પદ બનશે. આ કહાણી માત્ર એક સુપરસ્ટારની નથી, પરંતુ એક એવા માણસની છે, જે પ્રેમમાં અતિ સંવેદનશીલ હતો, સફળતામાં અહંકારથી ઘેરાઈ ગયો અને અંતે એકાંતમાં ડૂબતો ગયો. અંજુ મહેન્દ્રુ અને ડિમ્પલ કપાડિયા બંને અલગ સ્વભાવ, અલગ સપના અને અલગ જીવનદૃષ્ટિ ધરાવતી સ્ત્રીઓ હતી. અને વચ્ચે હતો રાજેશ ખન્ના જેને દુનિયાએ ‘કાકા’ તરીકે પૂજ્યો, જેના ગીતોએ પ્રેમને અવાજ આપ્યો, પરંતુ જેણે પોતાના અંગત જીવનમાં પ્રેમને ક્યારેય સંતુલિત રીતે જીવી શક્યો નહીં.
થિયેટરના દિવસોમાં અંજુ મહેન્દ્રુ રાજેશ ખન્નાના જીવનમાં આવી. અંજુ માત્ર સુંદર નહોતી; તે વિચારશીલ, આત્મનિર્ભર અને પોતાની ઓળખ માટે સંઘર્ષ કરતી સ્ત્રી હતી. જતિન ખન્નાને તે ત્યારે મળી, જ્યારે તે હજુ માત્ર એક સપનાવાળો યુવાન હતો ન તો સુપરસ્ટાર, ન તો ભીડથી ઘેરાયેલો દેવતા. આ પ્રેમમાં કોઈ ફિલ્મી ચમક નહોતી, પરંતુ ઊંડાણ હતું. બંને કલાકાર હતા, બંને સંઘર્ષ કરતા હતા અને બંને એકબીજાની લાગણીઓને સમજતા હતા. અંજુ રાજેશની નિષ્ફળતાઓમાં પણ તેની સાથે ઊભી રહી. જ્યારે એક લાઇન ખોટી બોલવાના કારણે રાજેશ તૂટી ગયો હતો, ત્યારે તેને ફરી ઊભા થવાનું બળ પણ અંજુએ જ આપ્યું હતું. એ દિવસોમાં રાજેશ માટે પ્રેમ કોઈ ગીત નહોતો, કોઈ તાળી નહોતી, માત્ર એક વિશ્વાસ હતો.
સમય બદલાતો ગયો તેમ તેમ સંબંધની પ્રકૃતિ પણ બદલાવા લાગી. રાજેશ ખન્ના સ્ટાર બનતો ગયો અને સ્ટારડમ સાથે આવ્યું અહંકાર, અસુરક્ષા અને માલિકીભાવ. એ જ સમય હતો જ્યારે ફિલ્મી પડદા પર રાજેશ ખન્ના પ્રેમના નવા અર્થ રચી રહ્યા હતા. ‘આરાધના’નું “મેરે સપનોં કી રાની” રેલગાડીની સાથે દોડતું હતું, ‘કટી પતંગ’નું “યે શામ મસ્તાની” સાંજને શાયર બનાવી દેતું હતું, ‘આનંદ’માં “કહિન દૂર જબ દિન ઢલ જાયે” જીવનની નશ્વરતા સમજાવતું હતું. પડદા પર જે પ્રેમ હતો, તે શાશ્વત લાગતો હતો, પરંતુ વાસ્તવિક જીવનમાં એ જ પ્રેમ અંજુ માટે ધીમે ધીમે ભાર બની રહ્યો હતો.
અંજુ માટે પ્રેમનો અર્થ સહઅસ્તિત્વ અને સ્વતંત્રતા હતો, જ્યારે રાજેશ માટે પ્રેમ હવે અધિકાર અને અસુરક્ષામાં ફેરવાતો જઈ રહ્યો હતો. અંજુ પોતાની જિંદગી માત્ર ‘સુપરસ્ટાર ની પ્રેમિકા’ બનીને પસાર કરવી નહોતી ઈચ્છતી. તે પોતાના નિર્ણય પોતે લેવા માંગતી હતી, પોતાની ઓળખ જાળવી રાખવા માગતી હતી. આ જ બાબત રાજેશને અંદરથી ખટકતી હતી. મતભેદો વધતા ગયા, ઝઘડાઓ ઊંડા થતા ગયા અને અંતે એ સંબંધ, જે એક સમયે ખૂબ પરિપક્વ લાગતો હતો, ધીમે ધીમે વિખેરાઈ ગયો. વિશેષતા એ હતી કે જે રાજેશ ફિલ્મોમાં “જીવન સે ભરી તેરી આંખે” ગાઈને સ્ત્રીની પીડા સમજી રહ્યા હતા, તે પોતાના જીવનમાં સામે ઉભેલી સ્ત્રીની પીડા સમજી શક્યા નહીં.
રાજેશ ખન્નાથી અલગ થયા બાદ અંજુ મહેન્દ્રુના જીવનમાં એક અલગ જ પ્રકારનો પ્રેમ આવ્યો વેસ્ટ ઈન્ડીઝના મહાન ક્રિકેટર સર ગેરી સોબર્સ. આ પ્રેમ માત્ર બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો નહોતો, પરંતુ બે સંસ્કૃતિઓ અને બે વિશ્વોના મિલન જેવો હતો. ગેરી સોબર્સ વિશ્વપ્રસિદ્ધ ક્રિકેટર હતા, છતાં સ્વભાવથી ખૂબ સરળ અને ઉદાર. અંજુ સાથે તેમનો સંબંધ સમાનતાપૂર્ણ હતો. અહીં કોઈ સુપરસ્ટાર અને કોઈ છાયા નહોતી; બંને એકબીજાને માન આપતા હતા, એકબીજાની સ્વતંત્રતાને સ્વીકારતા હતા. અંજુ માટે આ સંબંધ નવી હવા જેવો હતો, જ્યાં કોઈ ગીત વાગતું ન હતું, છતાં જીવનનું સંગીત શાંત અને સુમેળભર્યું હતું.
ડિમ્પલ કપાડિયા રાજેશ ખન્નાના જીવનમાં ત્યારે આવી, જ્યારે તે સફળતાના શિખર પર હતો. ‘બોબી’ ફિલ્મ પહેલાં જ રાજેશ સાથે લગ્ન કરીને ડિમ્પલ એક ઝટકામાં દેશની સૌથી ચર્ચિત સ્ત્રી બની ગઈ. આ સંબંધ બહારથી એક પરીકથા જેવો લાગતો હતો યુવાન, સુંદર અને ચમકદાર. રાજેશ ખન્નાના ગીતો આ સમયગાળામાં પણ પ્રેમની પરાકાષ્ઠા સ્પર્શી રહ્યા હતા. “રૂપ તેરા મસ્તાના”, “ઓ મેરે દિલ કે ચેન”, “ચિંગારી કોઈ ભડકે” — આ બધાં ગીતો દેશમાં પ્રેમના નવા પ્રતીક બની ગયા હતા. લોકો માનતા હતા કે જે માણસ આવા ગીતો જીવી શકે, તે પ્રેમમાં નિષ્ફળ કેવી રીતે થઈ શકે?
પરંતુ લગ્ન પછી હકીકત સામે આવી. ડિમ્પલ ખૂબ નાની ઉંમરે લગ્નના બંધનમાં બંધાઈ ગઈ હતી. તે અભિનય કરવા માંગતી હતી, દુનિયા જોવી માંગતી હતી અને પોતાની ઓળખ બનાવવા માગતી હતી. બીજી તરફ રાજેશ ખન્ના ઈચ્છતા હતા કે તેની પત્ની ઘર અને પરિવાર સુધી સીમિત રહે. અહીંથી બંને વચ્ચે વિખવાદની શરૂઆત થઈ. રાજેશનો અહંકાર અને ડિમ્પલની સ્વતંત્રતા વચ્ચે અથડામણ થવા લાગી. નાના ઝઘડાઓ મોટા બનતા ગયા. irony એ હતી કે રાજેશ ફિલ્મોમાં “जिंदगी के सफर में गुजर जाते हैं जो मकाम” ગાઈને જીવનના પડાવોની વાત કરતા હતા, પરંતુ પોતાના જીવનના આ પડાવને સ્વીકારી શકતા નહોતા.
ડિમ્પલ માટે ઘરમાં ઘુટન વધતી ગઈ. અંતે બંને અલગ રહેવા લાગ્યા. કાનૂની રીતે છૂટાછેડા ક્યારેય થયા નહીં, પરંતુ ભાવનાત્મક અંતર એટલું વધી ગયું કે સાથે રહેવું અસંભવ બની ગયું. ડિમ્પલ પોતાની દીકરીઓ સાથે અલગ જીવન શરૂ કર્યું. વર્ષો પછી જ્યારે ડિમ્પલે ફિલ્મોમાં કમબેક કર્યું, ત્યારે ‘સાગર’, ‘રુદાાલી’ જેવી ફિલ્મોમાં તેના અભિનયે સાબિત કરી દીધું કે તે માત્ર સુપરસ્ટારની પત્ની નહોતી, પરંતુ પોતે પણ એક સશક્ત કલાકાર હતી.
સમય જતાં રાજેશ ખન્નાના જીવનમાં એકાંત વધુ ગાઢ બનતો ગયો. સફળતાનો શિખર લાંબો રહ્યો નહીં. ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી બદલાઈ રહી હતી. નવા સ્ટાર આવી રહ્યા હતા અને રાજેશ ખન્ના ધીમે ધીમે પાછળ પડતા ગયા. જે માણસ ક્યારેય એકલો નહોતો, તે હવે ભીડ વચ્ચે પણ એકલો અનુભવતો હતો. આ સમયમાં તેના ગીતો પણ જાણે તેની પોતાની કથા કહેવા લાગ્યા. “कहीं दूर जब दिन ढल जाए”, “ज़िंदगी कैसी है पहेली” હવે માત્ર ફિલ્મી પંક્તિઓ નહોતી, પરંતુ તેના પોતાના જીવનના પ્રશ્ન બની ગયા હતા.
પ્રેમ, જે તેની તાકાત બની શકતો હતો, એ જ તેની સૌથી મોટી કમજોરી બની ગયો. અંજુ દૂર હતી, ડિમ્પલ અલગ હતી અને સફળતા હાથમાંથી સરકી રહી હતી. અંતિમ વર્ષોમાં રાજેશ ખન્ના ઘણીવાર ભૂતકાળમાં જીવતા જણાતા હતા, જ્યાં તાળીઓ હતી, ગીતો હતા અને પ્રેમના દ્રશ્યો હતા. વાસ્તવિક જીવનમાં હવે શાંતિ હતી, પરંતુ એકલતા પણ હતી.
રાજેશ ખન્નાનું જીવન આપણને એક કડવો સત્ય શીખવે છે પ્રતિભા અને સફળતા પૂરતી નથી. સંબંધોને સાચવવા માટે વિનમ્રતા, સમજણ અને વિશ્વાસ જરૂરી છે. અંજુ મહેન્દ્રુ પ્રેમમાં પોતાની ઓળખ જાળવી શકી, ગેરી સોબર્સ સમાનતા અને માન સાથે પ્રેમ કરી શક્યા અને ડિમ્પલ કપાડિયા ઘુટનમાંથી બહાર આવી પોતાની દુનિયા બનાવી શકી. જ્યારે રાજેશ ખન્ના દુનિયાના દિલ જીતતા રહ્યા, તેમના ગીતો આજે પણ અમર છે, પરંતુ પોતાના દિલની અંદરની ખાલી જગ્યા ક્યારેય પૂરી કરી શક્યા નહીં.
આજેય જ્યારે રાજેશ ખન્નાના ગીતો વાગે છે “મેરે सपनों की रानी”, “ये शाम मस्तानी”, “ओ मेरे दिल के चैन” ત્યારે તે માત્ર સંગીત નથી, પરંતુ એક એવા માણસની આત્મકથા છે, જેણે પડદા પર પ્રેમને અમર બનાવ્યો, પરંતુ જીવનમાં પ્રેમને સંભાળી ન શક્યો.
*જૂના ફિલ્મી મેગેઝિન અને ઓનલાઇન કન્ટેન્ટ પર થી આ લેખ લખ્યો છે*
