*શીર્ષક : સંસ્કારનું મૂલ્ય: જ્યારે 'ગામઠી' દાદીના સંસ્કારોએ ઈન્ટરનેશનલ સ્કૂલમાં અપાવ્યું એડમિશન*
"બા, મેં તને હજાર વાર કહ્યું છે કે ચિન્ટુની સામે તારી આ ગામઠી ભાષા ના બોલ્યા કર. કાલે તેનું 'ઈન્ટરનેશનલ સ્કૂલ'માં ઈન્ટરવ્યુ છે. જો તેણે ત્યાં જઈને 'કા હો', 'કેમ છો' કે 'રામ-રામ' બોલી દીધું ને, તો મારી નાક કપાઈ જશે. તને ખબર છે ત્યાં ડોનેશન આપીને પણ એડમિશન નથી મળતું, માત્ર સ્ટેટસ અને ક્લાસ જોવાય છે."
સમીરે પોતાની માતા, કાવેરી દેવી પર ગુસ્સે થતા કહ્યું. કાવેરી દેવી, જે ગામડાથી આવ્યા હતા અને શુદ્ધ દેશી બોલી બોલતા હતા, દીકરાનો ઠપકો સાંભળીને ચૂપ થઈ ગયા. તેમણે પોતાની પોટલીમાંથી જે લાડુ બહાર કાઢ્યા હતા, તે પાછા અંદર મૂકી દીધા. તેમનું મન હતું કે પૌત્રને પોતાના હાથના બનાવેલા લાડુ ખવડાવે અને ઢગલાબંધ આશીર્વાદ આપે, પરંતુ દીકરાના 'સ્ટેટસ' ની આગળ તેમની મમતા સંકોચાઈ ગઈ.
સમીર અને તેની પત્ની રિયા, પોતાના પાંચ વર્ષના દીકરા આરવ (ચિન્ટુ) ને છેલ્લા એક મહિનાથી પોપટની જેમ ગોખાવી રહ્યા હતા. "સે હેલો," "સે ગુડ મોર્નિંગ," "માય નેમ ઇઝ આરવ." ઘરનું વાતાવરણ એવું હતું જાણે કોઈ મિલિટરી ટ્રેનિંગ ચાલી રહી હોય. કાવેરી દેવીને કડક સૂચના હતી કે જ્યાં સુધી આરવનું ઈન્ટરવ્યુ ન પતે, ત્યાં સુધી તેઓ તેનાથી દૂર જ રહે, જેથી તેમની 'ગામઠી' ભાષાની અસર બાળકના 'ક્લાસ' પર ન પડે.
બીજે દિવસે સવારે, સમીર, રિયા અને આરવ સ્કૂલ પહોંચ્યા. શહેરની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત સ્કૂલ, જ્યાં અમીરોની લાંબી કતારો લાગેલી હતી. દરેક જણ અંગ્રેજીમાં વાત કરી રહ્યું હતું. સમીર અને રિયા નર્વસ હતા. ત્યારે જ તેમનો વારો આવ્યો.
પ્રિન્સિપાલની કેબિન ખૂબ મોટી હતી. મિસ્ટર ડિસૂઝા, જે સ્કૂલના પ્રિન્સિપાલ હતા, એક કડક મિજાજના વ્યક્તિ માનવામાં આવતા હતા. તેમણે આરવને અંગ્રેજીમાં નામ પૂછ્યું, રંગોના નામ પૂછ્યા. આરવે ગોખેલા જવાબો આપી દીધા. સમીર અને રિયાના ચહેરા પર સ્મિત હતું. બધું પ્લાન મુજબ થઈ રહ્યું હતું.
ત્યારે જ મિસ્ટર ડિસૂઝાએ પોતાની પેન નીચે મૂકી અને આરવની આંખોમાં જોઈને પૂછ્યું, "બેટા, જ્યારે તમારા ઘરે કોઈ વડીલ મહેમાન આવે, અથવા તમે તમારા દાદા-દાદીને મળો, તો સૌથી પહેલા શું કરો છો?"
સમીરના હૃદયના ધબકારા ચૂકાઈ ગયા. તેણે આ તો શીખવાડ્યું જ નહોતું. તેણે બસ "હાય-હેલો" શીખવાડ્યું હતું. આરવ ચૂપ થઈ ગયો. સમીરે ઈશારાથી તેને 'ગુડ મોર્નિંગ' બોલવા કહ્યું.
પરંતુ આરવે એ ન કર્યું જે સમીરે શીખવ્યું હતું. આરવ પોતાની ખુરશી પરથી નીચે ઉતર્યો, ધીમે-ધીમે ચાલીને પ્રિન્સિપાલ મિસ્ટર ડિસૂઝા પાસે ગયો અને વાંકા વળીને તેમના પગે લાગ્યો. પછી હાથ જોડીને ખૂબ જ નિર્દોષતાથી બોલ્યો, "પ્રણામ ગુરુજી! રામ-રામ!"
રૂમમાં સોપો પડી ગયો. સમીરને લાગ્યું કે હવે તો રિજેક્શન પાક્કું છે. તેને પોતાની મા પર ગુસ્સો આવવા લાગ્યો કે નક્કી ચોરીછૂપીથી તેમણે જ આ બધું શીખવાડ્યું હશે. રિયાએ પોતાનું માથું પકડી લીધું.
પરંતુ બીજી જ પળે કંઈક એવું થયું જેની સમીરે કલ્પના પણ નહોતી કરી. મિસ્ટર ડિસૂઝા, જે અત્યાર સુધી ગંભીર હતા, જોરથી હસી પડ્યા. તેમણે આરવને ઊંચકીને ખોળામાં બેસાડી લીધો.
"મિસ્ટર સમીર," પ્રિન્સિપાલે કહ્યું, "આજે સવારથી મેં પચાસ બાળકોના ઈન્ટરવ્યુ લીધા. બધા રોબોટની જેમ 'હાય', 'હેલો' અને 'ગુડ મોર્નિંગ' બોલી રહ્યા હતા. પરંતુ તમારા દીકરાએ જે કર્યું, તે આપણી સંસ્કૃતિ છે. આ સંસ્કાર પુસ્તકોમાં નથી મળતા."
સમીર ડઘાઈ જ ગયો.
મિસ્ટર ડિસૂઝાએ આગળ કહ્યું, "આજકાલના ભણેલા-ગણેલા મા-બાપ પોતાના બાળકોને અંગ્રેજ બનાવવાની હોડમાં પોતાના મૂળિયાં કાપી રહ્યા છે. બાળક અંગ્રેજી તો સ્કૂલમાં શીખી જ લેશે, પરંતુ વડીલોને પગે લાગવું, 'રામ-રામ' કહેવું, પોતાની ભાષા પર ગર્વ કરવો... આ તો ઘરેથી જ મળે છે. કોણ શીખવે છે આને આ બધું?"
આરવ ઉત્સાહથી બોલ્યો, "મારા દાદી! એ કહે છે કે વિદ્યા તો વિનય આપે છે, અને સૌથી મોટું ભણતર ઝુકવું (નમ્રતા) હોય છે."
પ્રિન્સિપાલે સમીર સામે જોયું, "તમારા માતાને મારા પ્રણામ કહેજો. તેમનો પૌત્ર આજે ફક્ત એટલા માટે સિલેક્ટ થયો છે કારણ કે તેની પાસે એક અલગ ઓળખ છે. ભાષા સંવાદનું માધ્યમ છે, શરમનો વિષય નથી."
ઘરે પાછા ફરતી વખતે ગાડીમાં સન્નાટો હતો. સમીરને પોતાના કહેલા શબ્દો યાદ આવી રહ્યા હતા—"ગામઠી ભાષા," "નાક કપાઈ જશે." આજે એ જ 'ગામઠી' સંસ્કારોએ તેને સૌથી મોટી સ્કૂલમાં સન્માન અપાવ્યું હતું.
ઘરે પહોંચતા જ સમીર સીધો પોતાની મા પાસે ગયો. કાવેરી દેવી આંગણામાં તુલસી પાસે બેઠા હતા. સમીરે કશું બોલ્યા વગર પોતાની માના ચરણોમાં માથું મૂકી દીધું.
"અરે-અરે, શું થયું લલ્લા? ઈન્ટરવ્યુ ખરાબ ગયું કે શું? મેં કહ્યું હતું ને, મારો પડછાયો ન પડવા દેતા તેના પર," કાવેરી દેવીએ ગભરાતા કહ્યું.
"ના મા," સમીરની આંખોમાં પસ્તાવાના આંસુ હતા. "ઈન્ટરવ્યુ ખૂબ સારું ગયું. અને એ ફક્ત તારા લીધે. મને માફ કરી દે મા. હું ભૂલી ગયો હતો કે ઝાડ ગમે તેટલું ઊંચું થઈ જાય, જો મૂળિયાંથી કપાઈ ગયું તો સુકાઈ જશે."
સમીરે આરવને પાસે બોલાવ્યો અને કહ્યું, "બેટા, દાદીને બતાવ તેં સ્કૂલમાં શું કર્યું."
જ્યારે આરવે જણાવ્યું, ત્યારે કાવેરી દેવીએ તેને ગળે લગાવી લીધો. તે દિવસે સમીરને સમજાઈ ગયું કે સૂટ-બૂટ અને અંગ્રેજીથી તમે 'મોડર્ન' બની શકો છો, પરંતુ 'માણસ' તમે તમારા સંસ્કારોથી જ બનો છો. તેણે અનુભવ્યું કે સાચું જ કહેવાય છે—ઓછું ભણેલા વડીલોના કારણે જ આપણી માતૃભાષા અને સંસ્કૃતિ બચી છે, નહીંતર આપણા જેવા ભણેલા-ગણેલા લોકો તો હવે 'રામ-રામ' બોલવામાં પણ શરમાય છે અને તેને પછાતપણું માને છે.
તે સાંજે સમીરે પણ ઘરમાં પ્રવેશતી વખતે માને "હાય મોમ" નહીં, પરંતુ હાથ જોડીને "રામ-રામ" કહ્યું. કાવેરી દેવીના કરચલીઓ વાળા ચહેરા પર જે સ્મિત આવ્યું, તે કોઈપણ ડિગ્રી કરતા વધારે કિંમતી હતું.
વાર્તાનો સાર:
મિત્રો, આધુનિક બનવું ખોટું નથી, પરંતુ પોતાના મૂળ, પોતાની ભાષા અને પોતાના વડીલોને ભૂલી જવા એ સૌથી મોટી મૂર્ખામી છે. અંગ્રેજી એક ભાષા છે, કળા છે, પરંતુ આપણી માતૃભાષા અને આપણા સંસ્કાર આપણી ઓળખ છે. પોતાની સંસ્કૃતિ પર શરમાશો નહીં, પણ ગર્વ કરો.
તમારા માટે પ્રશ્ન:
શું તમને પણ લાગે છે કે આજની પેઢી અંગ્રેજીના ચક્કરમાં પોતાના સંસ્કારોથી દૂર થતી જાય છે? શું માતા-પિતાએ ઘરમાં પોતાની માતૃભાષા બોલવા પર ભાર મૂકવો જોઈએ? તમારો અભિપ્રાય કોમેન્ટમાં જરૂર લખો.
જો આ વાર્તાએ તમારા હૃદયને સ્પર્શ કર્યો હોય, તો તમારા મિત્રો સાથે શેર જરૂર કરજો.
*ઝાડ ગમે તેટલું ઊંચું થઈ જાય, જો મૂળિયાંથી કપાઈ ગયું તો સુકાઈ જશે.*
*_કરચલીઓ વાળા ચહેરા_ પર જે સ્મિત આવે, તે કોઈ પણ ડિગ્રી કરતા વધારે કીમતી છે.*
સરસ હૃદય સ્પર્શી વાર્તા
- Megha
