त्या रात्री वाडा श्वास घेत होता.
हे फक्त कल्पना नाही, हे भ्रमही नव्हते. देशमुख वाड्याच्या जाडजूड, शेकडो वर्ष जुन्या भिंतींमधून खरोखरच श्वासोच्छ्वासाचा आवाज येत होता—जड, दमलेला, कोंडलेला. जसा एखादा माणूस खूप काही बोलायचं राहून गेलं म्हणून गुदमरतो, तसाच. बाहेर मुसळधार पाऊस पडत होता, विजा कडाडत होत्या, पण त्या आवाजाचा पावसाशी काहीही संबंध नव्हता. तो आवाज होता दडपलेल्या अपराधभावाचा, न बोललेल्या माफ्यांचा, आणि वर्षानुवर्षे गिळून टाकलेल्या सत्याचा.
अनिकेत देशमुख त्या वाड्याच्या लोखंडी गेटसमोर उभा होता. पंधरा वर्षांनी. शहरात तो नावाजलेला वकील झाला होता—कोर्टात उभा राहिला की समोरचा गप्प होणारा, शब्दांनी वार करणारा, खटले जिंकणारा. वर्तमानपत्रात नाव, खात्यात पैसा, समाजात प्रतिष्ठा. पण त्या रात्री, त्या वाड्यासमोर उभा असताना, त्याच्या हातातली कारची चावी थरथरत होती. छातीत काहीतरी घट्ट पकडल्यासारखं वाटत होतं.
दार उघडताच गार वारा आत घुसला. वाऱ्यासोबत ओलसर लाकडाचा वास, जुन्या भिंतींमधली बुरशी, आणि त्याहून जास्त तीव्र—आठवणींचा कुजलेला वास. पाय टाकताच लाकडी फरशी चरचरली. तो आवाज इतका ओळखीचा होता की अनिकेत क्षणभर थांबला. जणू वाडा त्याला ओळखत होता. जणू विचारत होता—“आलास शेवटी?”
तो स्वतःशीच पुटपुटला, “मी इथे का आलो?”
उत्तर लगेच मिळालं नाही. पण मनाच्या खोल कुठेतरी एक गोष्ट स्पष्ट होती—काही चुका माणसाला कितीही दूर पळू दिलं, तरी शेवटी परत इथेच आणतात.
लहानपणी आजी सांगायची, हा वाडा साधा नाही. इथे भिंती आठवणी साठवतात. इथे शांतता म्हणजे विसर नाही, तर दडपण असतं. विशेषतः ती एक खोली… जिचं दार नेहमी बंद. जिथे जायला आजी मनाई करायची. “तिथे गेलास तर स्वतःला पाहशील,” ती म्हणायची, “पण जसा आहेस तसा नाही—जसा तू नाकारत आलास तसा.”
त्या खोलीत तो आरसा होता.
अनिकेतच्या मनात कॉलेजचे दिवस पुन्हा जिवंत झाले. तो आणि माधव—बालपणीचे जिवलग मित्र. एकाच शाळेत, एकाच बाकावर. एकमेकांच्या घरात मुक्तपणे वावरणारे. माधव शांत, समजूतदार. अनिकेत हुशार, पण चढत्या अहंकाराचा. कॉलेजच्या शेवटच्या वर्षी एका किरकोळ गैरसमजाने सगळं बदललं. अनिकेतने माधववर खोटा आरोप केला. सगळ्यांसमोर. शब्दांनी त्याला चिरडलं. आपलं बरोबरपण सिद्ध करण्याच्या नादात माणूस किती क्रूर होऊ शकतो, याची त्याला तेव्हा जाणीवच नव्हती.
माधव काहीच बोलला नाही. फक्त पाहिलं. त्या नजरेत राग नव्हता, होता फक्त धक्का. आणि त्या रात्री तो वाड्यातून निघून गेला. काही दिवसांनी कुजबुज सुरू झाली—तो गाव सोडून गेला, नाहीतर आत्महत्या केली. मृतदेह कधी सापडला नाही. आणि अनिकेतने प्रश्न विचारणं थांबवलं. कारण प्रश्न विचारले की उत्तरंही येतात. आणि उत्तरं आली की माफी मागावी लागते.
अनिकेतने मेणबत्ती पेटवली. तिचा प्रकाश थरथरत होता, जणू स्वतःलाही आत जायची भीती वाटत होती. बंद खोलीचं दार उघडलं. आत एक विचित्र गारवा होता. हवा जड होती. समोर तो आरसा उभा होता—मोठा, काळसर, कडांवर तडा गेलेला. आरशाची काच साधी नव्हती. ती जणू आतपर्यंत खोल होती.
त्याने आरशात पाहिलं.
सुरुवातीला काहीच दिसलं नाही.
मग हळूहळू प्रतिबिंब तयार झालं.
पण ते त्याचं नव्हतं.
त्याच्या मागे कुणीतरी उभं होतं.
अनिकेत दचकून मागे वळला. खोली रिकामी. पुन्हा आरशाकडे पाहिलं.
आता चेहरा स्पष्ट होता. माधव.
तो चेहरा पांढरा, डोळ्यांत काळी पोकळी, ओठ किंचित हलणारे. आवाज कुठून येत होता कळत नव्हतं—तो खोलीत नव्हता, कानातही नव्हता. तो थेट मनात घुमत होता.
“अनिकेत… अजूनही माफी मागणार नाहीस का?”
मेणबत्ती विझली. अंधार जाड झाला. तो अंधार फक्त प्रकाशाचा अभाव नव्हता, तो जणू जिवंत होता. अनिकेत किंचाळायचा प्रयत्न करू लागला, पण आवाजच बाहेर येईना.
त्या रात्रीनंतर झोप त्याच्यासाठी शिक्षा झाली. डोळे मिटले की आवाज यायचे—पावलांचे, कुजबुजण्याचे, कधी कोणीतरी नाव घेत असल्यासारखं. आरशात आता फक्त माधवच दिसत नव्हता. इतर चेहरेही दिसू लागले.
एक म्हातारा नोकर, ज्याला चोरीच्या संशयावरून त्याने कामावरून काढलं होतं, नंतर सत्य कधीच तपासलं नाही.
एक गरीब क्लायंट, ज्याची केस पैसे नसल्यामुळे मुद्दाम हरवली होती.
एक शिक्षक, ज्यांचा सार्वजनिक अपमान करून तो पुढे निघून गेला होता.
सगळ्यांचे डोळे त्याच्याकडे रोखलेले.
सगळ्यांचा एकच प्रश्न—“आमची चूक होती का, की तुझा अहंकार?”
अनिकेतची मानसिक अवस्था ढासळू लागली. तो वकील होता, पुरावे शोधायला शिकलेला. पण इथे पुरावे नव्हते, फक्त आठवणी होत्या. अखेर त्याने गावात चौकशी केली. म्हाताऱ्या पुजाऱ्याने त्याला पोथी दाखवली. त्यात लिहिलं होतं—“हा वाडा शापित नाही. तो साक्षीदार आहे. ज्या चुकीला माफी मिळत नाही, ती इथे आवाज बनून राहते.”
अनिकेतला सर्वात मोठा धक्का तेव्हा बसला, जेव्हा त्याला सत्य कळलं. माधव आत्महत्या करून मेला नव्हता. त्या रात्री, अनिकेत दारूच्या नशेत असताना, माधव मदतीसाठी धावत आला होता. जुना जिना. ओलसर पायऱ्या. एक घसरण. एक आवाज. आणि मग शांतता. अनिकेतला तेव्हा काहीच आठवत नव्हतं. पण दुसऱ्या दिवशी त्याने सत्य लपवलं. स्वतःला वाचवलं. आणि माफी मागायची वेळ येण्याआधीच तो पळून गेला.
अमावास्येची रात्र आली. वाडा अंधारात बुडाला. आरशासमोर उभा राहिल्यावर आरशातून एक थंड, ओलसर हात बाहेर आला. त्याच्या मनगटाला घट्ट धरून.
“माफी माग,” आवाज घुमला. “नाहीतर तूही इथेच अडकशील.”
अनिकेत कोसळला. गुडघ्यावर बसला. पहिल्यांदाच त्याचा आवाज फुटला.
“मी चुकलो… मी खूप लोकांना दुखावलं… माझा अहंकार मोठा होता… मला माफ कर.”
आरशाला भेगा पडल्या. भिंती हादरल्या. जणू वर्षानुवर्षांचा अंधार किंचाळत बाहेर पडत होता. आणि मग—अचानक शांतता.
सकाळी गावकरी आले. अनिकेत जिवंत होता. पण पूर्ण बदललेला. आरसा तुटलेला होता. कुठलाही चेहरा उरलेला नव्हता. फक्त रिकामी काच. वाडा शांत झाला होता, कारण अखेर अपराधाला माफी मिळाली होती.
आणि अनिकेतने आयुष्यभर एकच गोष्ट लक्षात ठेवली—
आपल्यामुळे कोणी दुखावला गेला असेल, तर माफी मागणं ही कमजोरी नाही.
ती वेळेत न मागितली तर, ती चूक एक दिवस परत येते.
आवाज बनून. अंधार बनून. आरसा बनून.
