(આ ભાગ વાંચતા પહેલા આગળના ભાગ વાંચશો તો આ ભાગ વાંચવાની વધુ મજા આવશે)
થોડા દિવસો પછી એક શાંત સવાર હતી. મંદિરના પ્રાંગણમાં સામાન્ય ભીડ કરતાં થોડું ઓછું અવરજવર હતું. એ જ સમયે એક નાનકડું બાળક પોતાના માતા-પિતાની સાથે મંદિરમાં પ્રવેશ્યું. તેના ચહેરા પર બાળસહજ ઉત્સુકતા હતી—એવી નિર્દોષ કે જેમાં કોઈ ભય, કોઈ લોભ નહોતો. તે માતા-પિતાનો હાથ છોડી ધીમે ધીમે આગળ વધતો ગયો અને તેની નજર સીધી જ તે ઇન્દ્રધનુષી છોડ પર સ્થિર થઈ ગઈ.
બાળક થોડી ક્ષણ ત્યાં ઊભો રહ્યો. તેની આંખોમાં આશ્ચર્ય હતું, પરંતુ સાથે સાથે અજાણી ઓળખાણ પણ. જાણે તે પહેલી વાર નહીં, પરંતુ બહુ જૂના મિત્રને જોઈ રહ્યો હોય. તે હળવેથી હસ્યો અને બાળસહજ નિખાલસ અવાજે બોલ્યો—
“હાય છોડ… તું કેમ છે? તું બહુ સુંદર છે.”
માતા-પિતા થોડી દૂર ઊભા રહી આ દ્રશ્ય જોઈ રહ્યા હતા. તેમને લાગ્યું કે બાળક માત્ર રમતો હશે. પરંતુ બાળક તો જાણે કોઈ સંવાદમાં પ્રવેશી ગયું હતું. તેણે ફરી કહ્યું—
“મને તને સ્પર્શ કરવો છે. તું મને ગમે છે.”
એ ક્ષણે એક અદ્ભુત ઘટના બની. જાળી અંદર ઊગેલો તે છોડ હળવેથી હલ્યો. જાણે પવન ન હોય છતાં કોઈ અદૃશ્ય શ્વાસ તેને સ્પર્શી ગયો હોય. એક પાંદડું ધીમે ધીમે આગળ વધ્યું, જાળીની નજીક આવ્યું—એટલું નજીક કે બાળક સહેલાઈથી તેને અડી શકે. બાળકે કોઈ ભય વિના પોતાનો નાનો હાથ આગળ વધાર્યો અને પાંદડાને સ્પર્શ કર્યો.
જેમજ તે સ્પર્શ થયો, મંદિરના પરિસરમાં એક અજીબ શાંતિ છવાઈ ગઈ. ન તો કોઈ અવાજ, ન તો કોઈ ચળવળ—જાણે બધું થંભી ગયું હોય. અને એ જ ક્ષણે, તે પાંદડામાંથી એક પાન ધીમેથી અલગ થયું અને સીધું બાળકના હાથમાં આવી ગયું.
બાળક આશ્ચર્યથી તે પાન જોતો રહ્યો. તેમાં કોઈ લોભ નહોતો, કોઈ ઉત્સાહ નહોતો—માત્ર નિર્મળ આશ્ચર્ય. તેણે પાનને મुठ્ઠીમાં બંધ કર્યું નહીં, પરંતુ ખુલ્લા હાથમાં રાખીને જોયું, જાણે પૂછતો હોય—“તું મારી પાસે કેમ આવ્યું?”
માતા-પિતા બાળક પાસે આવ્યા. તેમણે જોયું કે બાળકના હાથમાં પાન છે, પરંતુ કોઈએ તેને ઝાટક્યું નહીં, કોઈએ ડર બતાવ્યો નહીં. કદાચ એ ક્ષણે તેમના મનમાં પણ એ સમજ ઊભી થઈ ગઈ હતી કે આ બધું તેમની સમજ બહાર છે.
બાળક માતા-પિતાની સાથે મંદિરની બહાર નીકળ્યું. મંદિરના દરવાજા પાસે એક ભિક્ષુક બેઠો હતો. તેની હાલત અત્યંત દયનીય હતી—ફાટેલા કપડાં, થાકેલો ચહેરો, અને આંખોમાં લાંબા સમયથી વસેલી અસહાયતા. લોકો રોજ તેની પાસે પસાર થતા, કોઈ સિક્કો નાખે, તો કોઈ નજર ફેરવી લે.
બાળક અચાનક અટકી ગયું. તેણે ભિક્ષુક તરફ જોયું, પછી પોતાના હાથમાં રહેલા પાન તરફ. તેની આંખોમાં કોઈ વિચારની ગહનતા દેખાઈ—એવી, જે સામાન્ય રીતે બાળકોમાં જોવા મળતી નથી. તેણે ધીમે પગલાં લઈ ભિક્ષુક પાસે જઈ પોતાનો હાથ આગળ વધાર્યો.
“આ લો,” બાળક બોલ્યું, “તમારા માટે.”
ભિક્ષુકે માથું ઊંચું કરીને જોયું. તેના ચહેરા પર થાક છતાં એક નરમ સ્મિત આવ્યું. તેણે બાળકના હાથમાંથી તે પાન લીધું. કોઈ પ્રશ્ન કર્યા વિના, કોઈ શંકા વિના. કારણ કે બાળકના આપમાં કોઈ સ્વાર્થ નહોતો—અને એ સ્વાર્થવિહીનતા ભિક્ષુકે અનુભવી લીધી.
બાળક પોતાના માતા-પિતાની સાથે આગળ વધી ગયું. થોડા પગલાં બાદ તે ફરી વળીને જોયું નહીં. જાણે તેનું કાર્ય પૂર્ણ થઈ ગયું હોય.
ભિક્ષુક થોડા સમય સુધી એ પાનને હાથમાં પકડી બેઠો રહ્યો. તે પણ તેને નિહાળતો રહ્યો—સામાન્ય પાન જ લાગતું હતું. પરંતુ અચાનક, તેની હથેળીમાં ગરમાશ અનુભવાઈ. તેણે હાથ ખોલીને જોયું—અને તેની આંખો આશ્ચર્યથી ફાટી ગઈ.
તે પાન હવે પાન રહ્યું નહોતું.
તે એક સુંદર, શુદ્ધ, ચમકતું સોનાનું પાન બની ગયું હતું—સંપૂર્ણ, મૂળ સોનાનું. સૂર્યપ્રકાશ તેમાં પડતાં તે તેજથી ઝળહળી ઉઠ્યું. ભિક્ષુક થરથરવા લાગ્યો. તેણે આજુબાજુ જોયું, જાણે કોઈ આ દ્રશ્ય જોઈ રહ્યું છે કે નહીં. પરંતુ કોઈ ધ્યાન આપતું નહોતું.
તેની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. વર્ષો સુધી દુઃખ, અપમાન અને અભાવ સહન કરનાર એ મનુષ્ય માટે આ માત્ર સોનાનું પાન નહોતું—આ વિશ્વાસનું પ્રતીક હતું. બાળકની નિર્દોષતા, ભગવાનની કૃપા અને પોતાની નસીબની એક અણધારી વળાંક.
તે ક્ષણે ભિક્ષુકને સમજાઈ ગયું—આ પાન છોડમાંથી નથી આવ્યું, આ તો તે રુદ્રાક્ષની લીલા છે, જે માત્ર શુદ્ધ હૃદયને જ પોતાનું રહસ્ય આપે છે. જેને લેવા નહીં, પરંતુ આપવા આવડે, તેને જ સ્પર્શ કરવાની પરવાનગી મળે છે.
મંદિરની અંદર, જાળી પાછળ ઊગેલો તે ઇન્દ્રધનુષી છોડ શાંતિથી ઊભો રહ્યો. એક પાન ઓછું હતું—પણ તેની તેજમાં કોઈ ઘટાડો નહોતો. જાણે તે કહી રહ્યો હોય—
“જે બાળક બની શકે, તે જ સાચો ધનવાન બને.”
