જીવનમાં આપણને ઘણી વસ્તુઓ જોઈએ છે. કોઈને સફળતા જોઈએ છે, કોઈને સંપત્તિ, કોઈને પ્રતિષ્ઠા, કોઈને સત્તા, કોઈને પ્રેમ, કોઈને સારી નોકરી, કોઈને સુખી પરિવાર અને કોઈને સમાજમાં વિશેષ સ્થાન. ઇચ્છાઓ હોવી ખોટી નથી. ઇચ્છા જ માણસને આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે. પરંતુ જીવનનો એક બહુ મોટો નિયમ આપણે ઘણી વાર ભૂલી જઈએ છીએ. આપણે શું મેળવવા માગીએ છીએ તેના કરતાં આપણે શું મેળવવા લાયક બન્યા છીએ તે વધુ મહત્વનું છે.
માત્ર ઇચ્છા કરવાથી કોઈ વસ્તુ આપણી થતી નથી. માત્ર માંગવાથી અધિકાર મળતો નથી. માત્ર ફરિયાદ કરવાથી પરિસ્થિતિ બદલાતી નથી. જીવન આપણને ઘણી વખત એ જ આપે છે, જેને ધારણ કરવાની ક્ષમતા આપણે આપણા અંદર ઊભી કરી હોય.
આ વાત સમજાઈ જાય તો જીવન પ્રત્યેની ઘણી ફરિયાદો આપોઆપ ઓછી થઈ જાય.
એક વિદ્યાર્થી કહે કે મને પ્રથમ ક્રમ મેળવવો છે, પરંતુ તે નિયમિત અભ્યાસ ન કરે, સમયનો સદુપયોગ ન કરે અને પરીક્ષા પહેલાં થોડા દિવસો જ મહેનત કરે, તો તેની પ્રથમ ક્રમની ઇચ્છા સાચી હોવા છતાં પરિણામ તેની ઇચ્છા પ્રમાણે આવે જ એવું જરૂરી નથી. કારણ કે પરિણામ ઇચ્છાનું નહીં, તૈયારીનું પ્રતિબિંબ છે.
કોઈ યુવાન કહે કે મને મોટી જવાબદારીવાળું પદ જોઈએ છે, પરંતુ પોતાનું જ્ઞાન વધારવા તૈયાર ન હોય, નવી બાબતો શીખવા તૈયાર ન હોય, મુશ્કેલી આવે ત્યારે જવાબદારીમાંથી દૂર ભાગતો હોય, તો માત્ર પદની ઇચ્છાથી પદ મળતું નથી. અને કદાચ કોઈ રીતે મળી પણ જાય તો તેને લાંબા સમય સુધી સંભાળી શકાતું નથી.
આથી જીવનનો મૂળ મંત્ર બહુ સરળ છે:
જે મેળવવું હોય તેની માંગ કરતાં પહેલાં, તેને મેળવવા માટે પોતાને યોગ્ય બનાવો.
માણસ સામાન્ય રીતે બહારની દુનિયા બદલવાનો પ્રયત્ન કરે છે. તેને લાગે છે કે લોકો બદલાય, સંજોગો બદલાય, અધિકારીઓ બદલાય, પરિવારના સભ્યો બદલાય, મિત્રો બદલાય અને સમાજ બદલાય તો પોતાનું જીવન સારું થઈ જશે. પરંતુ સાચું પરિવર્તન ઘણી વખત બહારથી નહીં, અંદરથી શરૂ થાય છે.
તમે દુનિયાને કહી શકો કે મને તક આપો, પરંતુ તક મળે ત્યારે તેનો ઉપયોગ કરવાની તૈયારી તમારી પોતાની હોવી જોઈએ. તમે કહી શકો કે મને વિશ્વાસ કરો, પરંતુ વિશ્વાસપાત્ર બનવાની જવાબદારી તમારી છે. તમે કહી શકો કે મને માન આપો, પરંતુ માન મેળવવા યોગ્ય વર્તન તમારે જ કરવાનું છે. તમે કહી શકો કે મને પ્રેમ કરો, પરંતુ પ્રેમને સાચવવા જેટલી નિષ્ઠા અને સમજણ પણ તમારી અંદર હોવી જરૂરી છે.
જીવનમાં અધિકાર અને લાયકાત વચ્ચે ખૂબ ગાઢ સંબંધ છે.
અધિકાર માત્ર કોઈ વસ્તુ મેળવવાનું નામ નથી.
અધિકાર એટલે એ વસ્તુને યોગ્ય રીતે ધારણ કરવાની ક્ષમતા.
ધારો કે કોઈ વ્યક્તિને અચાનક ખૂબ મોટી સંપત્તિ મળી જાય. પરંતુ તેને પૈસાનું સંચાલન આવડતું નથી, સંયમ નથી અને ખર્ચ તથા બચત વચ્ચેનો ભેદ સમજાતો નથી. તો જે સંપત્તિ બીજા માટે આશીર્વાદ બની શકે તે તેના માટે મુશ્કેલી બની શકે છે.
એ જ રીતે સત્તા મેળવવી અને સત્તાને પચાવવી બે જુદી બાબતો છે. જ્ઞાન મેળવવું અને જ્ઞાનનો વિનમ્રતાથી ઉપયોગ કરવો જુદી બાબતો છે. પ્રેમ મેળવવો અને પ્રેમને નિભાવવો જુદી બાબતો છે. સફળ થવું અને સફળતા પછી પણ જમીન સાથે જોડાયેલા રહેવું જુદી બાબતો છે.
એટલે જ જીવન ઘણી વખત આપણને કોઈ વસ્તુ આપતાં પહેલાં પૂછતું હોય છે:
તું તેને મેળવવા તૈયાર છે કે માત્ર મેળવવા આતુર છે?
આતુરતા અને તૈયારી વચ્ચે મોટો તફાવત છે.
આપણામાંથી ઘણા લોકો બીજાનું જીવન જોઈને પોતાની ઇચ્છાઓ નક્કી કરે છે. કોઈના સુંદર ઘરને જોઈને આપણને પણ એવું ઘર જોઈએ છે. કોઈની સફળ કારકિર્દી જોઈને આપણને પણ એવી સફળતા જોઈએ છે. કોઈને મળતી લોકપ્રિયતા જોઈને આપણને પણ લોકપ્રિય બનવું છે. પરંતુ આપણે તેની પાછળ રહેલી વર્ષોની મહેનત જોતા નથી.
આપણે ફળ જોઈએ છીએ, મૂળને પાણી આપવાની પ્રક્રિયા નહીં.
આપણે શિખર જોઈએ છીએ, ચઢાણ નહીં.
આપણે પ્રકાશ જોઈએ છીએ, દીવો બનવા માટે બળવાની તૈયારી નહીં.
આપણે જીત જોઈએ છીએ, પરંતુ પરાજયમાંથી શીખવાની ધીરજ નહીં.
આ જ કારણ છે કે ઘણી વખત આપણને લાગે છે કે જીવન અન્યાયી છે. હકીકતમાં દરેક નિષ્ફળતા અન્યાય નથી. કેટલીક નિષ્ફળતાઓ આપણને એટલું જ કહેતી હોય છે કે હજી થોડી તૈયારી બાકી છે.
જીવન જ્યારે કોઈ વસ્તુ ન આપે ત્યારે તરત એવું માની લેવું જરૂરી નથી કે ભાગ્ય આપણી વિરુદ્ધ છે. ક્યારેક જે નથી મળ્યું તે આપણા વિકાસ માટેનો સંદેશ પણ હોઈ શકે છે.
પરીક્ષામાં નિષ્ફળ ગયેલો વિદ્યાર્થી જો માત્ર નસીબને દોષ આપે તો બીજી પરીક્ષામાં પણ એ જ સ્થિતિ સર્જાઈ શકે. પરંતુ તે પોતાની ભૂલો શોધે, અભ્યાસની પદ્ધતિ સુધારે, સમયનું આયોજન કરે અને ફરી પ્રયત્ન કરે તો પ્રથમ નિષ્ફળતા જ તેની આગામી સફળતાનો પાયો બની શકે.
આ જ નિયમ જીવનના લગભગ દરેક ક્ષેત્રમાં લાગુ પડે છે.
આપણે ઘણી વાર કહીએ છીએ, “મને કોઈ સમજતું નથી.”
પણ ક્યારેક પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ, “હું બીજાને કેટલું સમજવાનો પ્રયત્ન કરું છું?”
આપણે કહીએ છીએ, “લોકો મને માન આપતા નથી.”
પ્રશ્ન એ પણ છે, “મારું વર્તન એવું છે કે જેનાથી સ્વાભાવિક રીતે માન જન્મે?”
આપણે કહીએ છીએ, “મને સાચા મિત્રો નથી મળતા.”
પણ સાથે પૂછવું જોઈએ, “હું પોતે કેટલો સાચો મિત્ર છું?”
આપણે કહીએ છીએ, “મને પ્રેમ મળતો નથી.”
પણ પૂછવું જોઈએ, “મારો પ્રેમ અપેક્ષાઓથી ભરેલો છે કે સ્વીકારથી?”
આ પ્રશ્નો મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેમાં જવાબદારી બીજાના ખભા પરથી ઉતારીને આપણા પોતાના ખભા પર મૂકવી પડે છે. પરંતુ વિકાસની શરૂઆત પણ ત્યાંથી જ થાય છે.
અધિકારની સૌથી સુંદર વ્યાખ્યા કદાચ આ જ છે કે જે વસ્તુ માટે તમે પોતાને યોગ્ય બનાવો છો, તેના માટે તમારે વારંવાર દુનિયા સામે હાથ ફેલાવવાની જરૂર રહેતી નથી.
સૂર્યને કોઈને કહેવું પડતું નથી કે મને પ્રકાશમાન કહો. ફૂલને કોઈ જાહેરાત કરવી પડતી નથી કે મારી પાસે સુગંધ છે. નદી કોઈને સમજાવતી નથી કે હું જીવન આપું છું. વૃક્ષ રસ્તે જતા માણસને બોલાવીને કહેતું નથી કે મારી છાયાની પ્રશંસા કર. તેમની પાસે જે છે તે તેમની હાજરીથી જ અનુભવી શકાય છે.
માણસની લાયકાત પણ એવી જ હોવી જોઈએ.
તમારું જ્ઞાન એટલું ઊંડું હોય કે લોકોને તેની નોંધ લેવી પડે. તમારું કાર્ય એટલું નિષ્ઠાપૂર્વકનું હોય કે વિશ્વાસ આપોઆપ ઊભો થાય. તમારો સ્વભાવ એટલો સુંદર હોય કે તમારી હાજરીમાં લોકોને શાંતિ અનુભવાય. તમારી પ્રામાણિકતા એવી હોય કે તમારા શબ્દ માટે અલગ પુરાવાની જરૂર ન પડે.
આ સાચી સંપત્તિ છે.
દુનિયામાં બે પ્રકારના લોકો જોવા મળે છે. એક પ્રકારના લોકો સતત પૂછતા રહે છે, “મને શું મળ્યું?” બીજા પ્રકારના લોકો પોતાને પૂછે છે, “હું શું બની રહ્યો છું?”
પ્રથમ માણસનું ધ્યાન પ્રાપ્ત વસ્તુઓ પર હોય છે. બીજા માણસનું ધ્યાન પોતાની ક્ષમતાના વિકાસ પર હોય છે.
લાંબા ગાળે બીજો માણસ આગળ નીકળે છે.
કારણ કે વસ્તુઓ છીનવાઈ શકે છે, પરંતુ લાયકાત નહીં.
પદ આજે છે, કાલે નહીં હોય.
પૈસા આજે છે, કાલે ઓછા થઈ શકે.
લોકપ્રિયતા આજે છે, કાલે કોઈ બીજાની હોઈ શકે.
પરંતુ તમારા અંદર વિકસાવેલું જ્ઞાન, અનુભવ, શિસ્ત, હિંમત, પ્રામાણિકતા, સદાચાર અને સંઘર્ષ કરવાની શક્તિ કોઈ તમારી પાસેથી લઈ શકતું નથી.
એટલે જીવનમાં સૌથી મોટું રોકાણ બેંકમાં નહીં, પોતાની જાતમાં કરવું જોઈએ.
રોજ થોડું શીખવું.
રોજ પોતાની કોઈ એક નબળાઈ ઓળખવી.
રોજ ગઈકાલ કરતાં થોડું સારું બનવાનો પ્રયાસ કરવો.
રોજ પોતાના સ્વભાવમાંથી અહંકાર, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ અને આળસનો થોડો ભાગ ઓછો કરવો.
રોજ પોતાના જ્ઞાનમાં થોડો વધારો કરવો.
રોજ પોતાના કામને ગઈકાલ કરતાં વધુ સારી રીતે કરવાનો પ્રયત્ન કરવો.
આ નાની નાની બાબતો વર્ષો પછી માણસના વ્યક્તિત્વને એટલું વિશાળ બનાવી દે છે કે એક સમયે જે વસ્તુઓ માટે તે દોડતો હતો, તે જ વસ્તુઓ તેની તરફ આવવા લાગે છે.
બીજાના જીવનની ઈર્ષ્યા કરવાનો પણ પછી કોઈ અર્થ રહેતો નથી.
દરેક વ્યક્તિની યાત્રા અલગ છે.
કોઈ વ્યક્તિ ખૂબ ઝડપથી સફળ થાય છે અને કોઈને વર્ષો લાગે છે. કોઈને શરૂઆતમાં જ સારી તક મળે છે અને કોઈને પોતાનો રસ્તો જાતે બનાવવો પડે છે. કોઈને પરિવારનો સહયોગ મળે છે, કોઈ એકલો લડે છે. તેથી બીજાની સફળતાને પોતાની નિષ્ફળતાનું પ્રમાણપત્ર બનાવી દેવું યોગ્ય નથી.
બીજાના બગીચામાં ફૂલ ખીલ્યાં છે એટલે તમારા બગીચામાં ક્યારેય ફૂલ નહીં ખીલે એવું નથી. કદાચ તમારા છોડને થોડું વધુ પાણી, વધુ સમય અને વધુ સંભાળની જરૂર છે.
બીજાના સમયને જોઈને પોતાની ઘડિયાળને ખોટી ન માનવી.
તમારો સમય પણ આવશે, પરંતુ ત્યાં સુધી તમારે તૈયાર રહેવું પડશે.
ઘણી વખત જીવન તક આપ્યા વગર નથી રહેતું, પરંતુ આપણે તૈયાર ન હોવાને કારણે તકને ઓળખી શકતા નથી.
તક અને લાયકાતનું મિલન થાય ત્યારે જ સફળતા જન્મે છે.
તેથી સફળ માણસ માત્ર નસીબદાર નથી હોતો. ઘણી વખત તે લાંબા સમયથી એવી તક માટે તૈયાર થઈ રહ્યો હોય છે જેના આવવાની તારીખ તેને પણ ખબર નહોતી.
આથી કોઈ તક ન દેખાતી હોય ત્યારે પણ તૈયારી બંધ ન કરવી.
કદાચ આજનો અભ્યાસ કાલની તક માટે છે.
આજનો સંઘર્ષ કાલની જવાબદારી માટે છે.
આજની નિષ્ફળતા કાલના નિર્ણય માટે છે.
આજનું એકાંત કાલના આત્મવિશ્વાસ માટે છે.
અને આજનો પરિશ્રમ કદાચ એવી સફળતા માટે છે જેની તમે અત્યારે કલ્પના પણ કરી શકતા નથી.
પરંતુ અહીં એક બીજી મહત્વની વાત છે. લાયકાતનો અર્થ માત્ર શિક્ષણ, પૈસા કે વ્યવસાયિક કુશળતા નથી.
માણસ તરીકેની લાયકાત વધુ મોટી છે.
જો તમે પ્રેમ ઇચ્છો છો તો પ્રેમ આપવા શીખો.
જો વિશ્વાસ ઇચ્છો છો તો વિશ્વાસપાત્ર બનો.
જો સન્માન ઇચ્છો છો તો બીજાનું સન્માન કરો.
જો શાંતિ ઇચ્છો છો તો બીજાના જીવનમાં અશાંતિ ફેલાવવાનું બંધ કરો.
જો સારા સંબંધો ઇચ્છો છો તો અહંકાર કરતાં સંબંધને મહત્ત્વ આપો.
જો સાચા મિત્રો ઇચ્છો છો તો મુશ્કેલીમાં મિત્રની બાજુમાં ઊભા રહેતા શીખો.
કારણ કે જીવન ઘણી બાબતોમાં પ્રતિબિંબ જેવું છે. આપણે દુનિયાને જે આપીએ છીએ તે કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે પાછું આવતું રહે છે.
કોઈ વ્યક્તિ પોતાના જીવનસાથીમાં અસંખ્ય ગુણો શોધે છે. તેને સુંદરતા જોઈએ, સમજણ જોઈએ, પ્રેમ જોઈએ, નિષ્ઠા જોઈએ, સહકાર જોઈએ અને સંસ્કાર જોઈએ. પરંતુ તેણે ક્યારેક પોતાની જાતને પણ પૂછવું જોઈએ કે જે ગુણો હું સામેવાળી વ્યક્તિમાં શોધું છું, તેમાંથી કેટલા ગુણો મારી અંદર છે?
આ પ્રશ્ન માત્ર લગ્ન માટે નહીં, દરેક સંબંધ માટે છે.
અપેક્ષાઓ રાખવી સહેલી છે.
અપેક્ષા પ્રમાણે પોતાને ઘડવું મુશ્કેલ છે.
અને જીવનમાં સાચી પ્રગતિ મુશ્કેલ રસ્તે જ થાય છે.
આપણે આપણા અધિકાર માટે લડવું જોઈએ. જ્યાં અન્યાય થાય ત્યાં અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ. જ્યાં આપણો કાયદેસર, નૈતિક કે માનવીય હક છીનવાતો હોય ત્યાં મૌન રહેવું યોગ્ય નથી. પરંતુ આ સાથે એક આંતરિક સત્ય પણ સ્વીકારવું જોઈએ કે જીવનની દરેક ઈચ્છાને આપણે અધિકારનું નામ આપી શકતા નથી.
મને કોઈ વસ્તુ ગમે છે એટલે તે મારી હોવી જ જોઈએ, એવું નથી.
મને કોઈ વ્યક્તિ ગમે છે એટલે તે મને પ્રેમ કરે જ, એવું નથી.
મને કોઈ પદ જોઈએ છે એટલે તે મને મળે જ, એવું નથી.
મને સફળતા જોઈએ છે એટલે મારી તૈયારી વગર પણ સફળતા મારી રાહ જુએ, એવું નથી.
L
આ સમજણ માણસને વિનમ્ર બનાવે છે.
અને વિનમ્રતા માણસને વધુ લાયક બનાવે છે.
ઘણી વખત આપણે સફળતા માટે શોર્ટકટ શોધીએ છીએ. પરંતુ શોર્ટકટથી મળેલી વસ્તુઓમાં એક જોખમ હોય છે. વસ્તુ મળી જાય છે, પરંતુ તેને સંભાળવા માટે જરૂરી વ્યક્તિત્વ વિકસ્યું હોતું નથી.
અચાનક મળેલી સફળતા ઘણી વખત અહંકાર જન્માવે છે, જ્યારે સંઘર્ષ પછી મળેલી સફળતા માણસને નમ્ર બનાવે છે.
કારણ કે સંઘર્ષે તેને શીખવ્યું હોય છે કે દરેક ઊંચાઈ પાછળ કેટલાં પગથિયાં હતાં.
એટલે જ જીવનનો કઠિન સમય હંમેશાં શાપ નથી.
ક્યારેક મુશ્કેલી આપણું પ્રશિક્ષણ હોય છે.
પથ્થર પર પડતા સતત ઘા તેને તોડી પણ શકે અને કોઈ કુશળ શિલ્પીના હાથમાં એ જ ઘા તેને સુંદર પ્રતિમા પણ બનાવી શકે.
આપણા જીવનની મુશ્કેલીઓ પણ એવી જ છે.
આપણે તેને માત્ર દુઃખ માનીએ તો તૂટી જઈએ છીએ. તેને શિક્ષક માનીએ તો ઘડાઈ જઈએ છીએ.
અને ઘડાયેલો માણસ જ્યારે સફળ થાય છે ત્યારે સફળતા તેના હાથમાં સુરક્ષિત રહે છે.
જીવનમાં કોઈ મોટી સિદ્ધિ મેળવવી હોય તો સૌપ્રથમ પોતાની જાત સાથે એક કરાર કરવો જોઈએ:
હું ફરિયાદ કરતાં મહેનત વધારે કરીશ.
ઈર્ષ્યા કરતાં શીખવાનો પ્રયત્ન વધારે કરીશ.
માગણી કરતાં લાયકાત વધારવા પર ધ્યાન આપીશ.
નિષ્ફળતા આવે તો ભાગ્યને દોષ આપતાં પહેલાં પોતાની તૈયારી તપાસીશ.
અને સફળતા મળે તો તેને માત્ર મારું સામર્થ્ય નહીં, જીવનની કૃપા પણ માનીશ.
આવો અભિગમ માણસને માત્ર સફળ નથી બનાવતો, તેને પરિપક્વ બનાવે છે.
આપણું જીવન જ્યારે આપણી ઇચ્છા પ્રમાણે ન ચાલે ત્યારે આપણે દુઃખી થઈએ છીએ. પરંતુ ક્યારેક વર્ષો પછી સમજાય છે કે જે સમયે જે ન મળ્યું તે પણ સારું જ થયું.
કેટલીક બંધ થયેલી બારીઓએ આપણને નવા દરવાજા શોધતા શીખવ્યા હોય છે.
કેટલીક નિષ્ફળતાઓએ આપણને મહેનત શીખવી હોય છે.
કેટલાક તૂટેલા સંબંધોએ આપણને આત્મસન્માન શીખવ્યું હોય છે.
કેટલાક ખરાબ દિવસોએ સારા દિવસોની કિંમત સમજાવી હોય છે.
અને કેટલાક ઇનકારોએ આપણને એટલા સક્ષમ બનાવ્યા હોય છે કે પછી સ્વીકારની જરૂર જ રહી નથી.
એટલે દરેક “ના” અંત નથી.
ક્યારેક જીવનની “ના”નો અર્થ હોય છે, “હજી નહીં.”
અને ક્યારેક તેનો અર્થ હોય છે, “આ તારા માટે નથી; તારા માટે કંઈક બીજું છે.”
પરંતુ બંને પરિસ્થિતિમાં આપણું કામ એક જ છે: પોતાની જાતને વધુ સારી બનાવવી.
કોઈ આપણને ઓછું આંકે તો આખી જિંદગી તેને ખોટો સાબિત કરવામાં વેડફવાની જરૂર નથી. પોતાના જીવનને એટલું અર્થપૂર્ણ બનાવો કે જવાબ આપવાની જરૂર જ ન રહે.
તમારી સફળતા તમારો જવાબ બને.
તમારું વર્તન તમારો પરિચય બને.
તમારી પ્રામાણિકતા તમારી ઓળખ બને.
તમારી મહેનત તમારી ભલામણ બને.
અને તમારું વ્યક્તિત્વ તમારું સૌથી મોટું પ્રમાણપત્ર બને.
જીવનની સુંદરતા એમાં નથી કે આપણને જે જોઈએ તે બધું મળી જાય. જીવનની સાચી સુંદરતા એમાં છે કે જે મેળવવાની ઇચ્છા હતી તેની યાત્રામાં આપણે પહેલાં કરતાં વધુ સારા માણસ બની જઈએ.
શિખર સુધી પહોંચવું મોટી વાત છે, પરંતુ શિખર સુધી પહોંચતાં પહોંચતાં આપણું વ્યક્તિત્વ કેટલું ઊંચું થયું તે વધુ મોટી વાત છે.
ધનવાન બનવું સિદ્ધિ હોઈ શકે, પરંતુ ઉદાર બનવું મહાનતા છે.
જ્ઞાનવાન બનવું સિદ્ધિ છે, પરંતુ વિનમ્ર બનવું મહાનતા છે.
સત્તાવાન બનવું સિદ્ધિ છે, પરંતુ ન્યાયી બનવું મહાનતા છે.
લોકપ્રિય બનવું સિદ્ધિ છે, પરંતુ વિશ્વાસપાત્ર બનવું મહાનતા છે.
કોઈનો પ્રેમ મેળવવો સુંદર છે, પરંતુ એ પ્રેમને જીવનભર સન્માન આપવું મહાન છે.
આથી આપણા જીવનનું લક્ષ્ય માત્ર “મેળવવું” ન હોવું જોઈએ. લક્ષ્ય “બનવું” હોવું જોઈએ.
મારે સફળતા મેળવવી છે કરતાં,
મારે સફળતા માટે લાયક માણસ બનવું છે.
મારે સન્માન મેળવવું છે કરતાં,
મારે એવું જીવન જીવવું છે કે સન્માન સ્વાભાવિક રીતે જન્મે.
મારે પ્રેમ મેળવવો છે કરતાં,
મારે એવો માણસ બનવું છે જેના પ્રેમમાં વિશ્વાસ અને સુરક્ષા અનુભવાય.
મારે મોટી જવાબદારી જોઈએ છે કરતાં,
મારે જવાબદારી સંભાળી શકે એવું વ્યક્તિત્વ ઘડવું છે.
આ વિચારો જીવનની દિશા બદલી શકે છે.
જે દિવસે માણસ બીજાની પાસે પોતાના મૂલ્યની મંજૂરી માગવાનું બંધ કરે છે અને પોતાની જાતને ઘડવાનું શરૂ કરે છે, તે દિવસે તેની સાચી યાત્રા શરૂ થાય છે.
પછી તે સતત તુલના કરતો નથી.
તે સતત ફરિયાદ કરતો નથી.
તે દરેક નિષ્ફળતાથી તૂટી પડતો નથી.
તે જાણે છે કે તેની પાસે એક શક્તિ હંમેશાં છે:
પોતાની જાતને વધુ સારી બનાવવાની શક્તિ.
દુનિયા તમારી ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલશે તેની કોઈ ખાતરી નથી. લોકો તમારી અપેક્ષા પ્રમાણે વર્તશે તેની પણ ખાતરી નથી. દરેક મહેનતનું પરિણામ તરત મળશે તેની પણ ખાતરી નથી.
પરંતુ તમે આજે કરતાં કાલે વધુ જ્ઞાનવાન, વધુ મજબૂત, વધુ શિસ્તબદ્ધ, વધુ દયાળુ અને વધુ સક્ષમ બની શકો છો. આ નિર્ણય કોઈ બીજાના હાથમાં નથી.
આ જ આપણો સૌથી મોટો અધિકાર છે.
કદાચ તેથી જીવનની સૌથી સાચી પ્રાર્થના એ નથી કે,
“હે ઈશ્વર, મને જે જોઈએ છે તે બધું આપી દે.”
પરંતુ પ્રાર્થના એવી હોવી જોઈએ,
“હે ઈશ્વર, હું જે મેળવવાની ઇચ્છા રાખું છું, તેને યોગ્ય રીતે ધારણ કરી શકું એટલી લાયકાત મને આપ. જે ન મળે તેને સ્વીકારવાની સમજ આપ. જે મળે તેનું મૂલ્ય સમજવાની બુદ્ધિ આપ. મુશ્કેલી આવે ત્યારે હિંમત આપ અને સફળતા આવે ત્યારે વિનમ્રતા આપ.”
કારણ કે માણસ જ્યારે અંદરથી સમૃદ્ધ બને છે ત્યારે બહારની ઘણી વસ્તુઓનું મહત્ત્વ આપોઆપ બદલાઈ જાય છે.
પછી તે દુનિયા પાસે પોતાની કિંમત પૂછતો નથી.
તે પોતાની કિંમત પોતાના કર્મોથી સર્જે છે.
પછી તે અધિકાર માટે ભીખ નથી માગતો.
તે પોતાની લાયકાતથી અધિકાર પ્રાપ્ત કરે છે.
પછી તે બીજાની સફળતા જોઈને બળતો નથી.
તેમાંથી શીખે છે.
પછી નિષ્ફળતા તેને રોકતી નથી.
તેને સુધારે છે.
અને એક દિવસ જ્યારે પાછળ વળીને પોતાની યાત્રાને જુએ છે ત્યારે સમજાય છે કે જીવનમાં મળેલી સૌથી મોટી સિદ્ધિ કોઈ પદ, પૈસા, પ્રસિદ્ધિ કે સત્તા નહોતી.
સૌથી મોટી સિદ્ધિ તો એ હતી કે આ બધું મેળવવાની યાત્રામાં તે પોતે પહેલાં કરતાં વધુ સારો માણસ બની ગયો.
અંતે જીવનનો નિયમ એટલો જ છે:
માત્ર માંગવાથી બધું મળતું નથી.
માત્ર ઇચ્છવાથી સપનાં સાકાર થતાં નથી.
માત્ર ફરિયાદથી ભાગ્ય બદલાતું નથી.
મહેનત કરવી પડે છે.
પોતાને ઘડવું પડે છે.
શીખવું પડે છે.
પડ્યા પછી ઊભા થવું પડે છે.
અહંકાર છોડવો પડે છે.
અને સતત પોતાની લાયકાત વધારવી પડે છે.
પછી એક સમય એવો આવે છે જ્યારે જે વસ્તુ માટે આપણે ક્યારેક દુનિયાના દરવાજા ખખડાવતા હતા, એ જ વસ્તુ માટે દુનિયા આપણા દરવાજે આવે છે.
એટલે જીવનમાં કંઈક મોટું મેળવવાની ઇચ્છા હોય તો આજે એક જ પ્રશ્ન પૂછો:
“મને તે ક્યારે મળશે?” નહીં,
પરંતુ
“તે મેળવવા માટે મારે કેવો માણસ બનવું પડશે?”
આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધતા રહો.
કારણ કે જે દિવસે તમારી લાયકાત તમારી ઇચ્છાની ઊંચાઈ સુધી પહોંચી જશે, તે દિવસે સફળતાને તમારી પાસે આવવા માટે કોઈ આમંત્રણની જરૂર નહીં પડે.
અધિકાર માગવાથી મોટો નથી બનતો, લાયકાતથી જન્મે છે.
અને માણસને સાચી રીતે મહાન બનાવે છે તેની પાસે શું છે તે નહીં, પરંતુ તેણે પોતાની જાતને શું બનાવી છે તે.
