माणसं बदलत नाहीत, वेळ त्यांना खरी ओळख दाखवते
कोकणाच्या डोंगररांगांमध्ये वसलेलं सोनकुसूर गाव. पावसाळ्यात धुक्याची चादर पांघरलेलं, हिवाळ्यात शांत आणि उन्हाळ्यात जरा कोरडं—पण गावाची एक ओळख कायम होती. इथे लोक पटकन विश्वास ठेवत आणि तितक्याच पटकन विसरत.
या गावात एक जुनं वाड्यासारखं घर होतं—जोशी निवास. गावकरी म्हणायचे, “हे घर बोलत नाही, पण सगळं आठवतं.”
त्या घरात परत आला होता निलेश जोशी—दहा वर्षांनी.
शहरात निलेश यशस्वी झाला होता. मोठ्या कंपनीत वरिष्ठ पद, गाडी, प्रतिष्ठा. गावात येताना तोच जुना हसरा निलेश होता—किमान लोकांना तसं वाटत होतं. हात जोडून नमस्कार करणारा, गोड बोलणारा, मदतीची आश्वासनं देणारा.
“किती बदललाय निलेश,” लोक म्हणत.
पण वेळ हसत होती. कारण तिला माहीत होतं—बदल आणि ओळख यात फरक असतो.
निलेश गावात का आला होता, हे तो कुणालाच सांगत नव्हता. तो म्हणायचा, “आई-वडिलांची आठवण आली.”
पण खरी गोष्ट वेगळी होती. जोशी निवासाच्या मागच्या खोलीत एक लोखंडी कपाट होतं. त्या कपाटात काही कागदपत्रं, जुनी डायरी आणि एक रहस्य दडलेलं होतं—जे दहा वर्षांपूर्वी अपूर्ण राहिलं होतं.
दहा वर्षांपूर्वी, याच गावात समीर देशपांडे नावाचा तरुण अचानक गायब झाला होता. समीर निलेशचा जिवलग मित्र होता. दोघं एकत्र शाळेत, कॉलेजमध्ये. समीर हुशार, प्रामाणिक आणि थोडासा आदर्शवादी. निलेश चतुर, महत्त्वाकांक्षी आणि स्वतःचा फायदा पाहणारा.
त्या काळात गावात एक मोठा प्रकल्प येणार होता. जमिनीचे व्यवहार, सरकारी परवानग्या—सगळं काही पैशांभोवती फिरत होतं. समीरला या व्यवहारात गैरप्रकार दिसत होते. त्याने विरोध केला. निलेशने मात्र संधी पाहिली.
“आपण गरीब आहोत, आपल्याला पुढे जायचंय,” निलेश म्हणाला होता.
“पण चुकीच्या मार्गाने नाही,” समीर उत्तरला होता.
त्या रात्री दोघांमध्ये मोठा वाद झाला. त्यानंतर समीर दिसलाच नाही.
गावात चर्चा झाली, पोलीस आले, चौकशी झाली. निलेशने दुःखाचं नाटक केलं. “माझा मित्र होता,” तो म्हणाला. लोकांनी विश्वास ठेवला. कारण निलेश नेहमीच चांगला दिसायचा.
दहा वर्षांनंतर निलेश परत आला, तेव्हा जोशी निवासात पहिल्याच रात्री त्याला झोप लागली नाही. घरात एक विचित्र शांतता होती—जणू कुणीतरी ऐकत होतं. भिंतींवर घड्याळाचा आवाज जास्त मोठा वाटत होता. वेळ चालत होती… आणि प्रत्येक ठोका काहीतरी आठवण करून देत होता.
त्या रात्री त्याने समीरचा आवाज ऐकला.
“निलेश…”
तो दचकून उठला. खोली रिकामी. खिडकीतून वारा येत होता. “भ्रम,” तो स्वतःला म्हणाला. पण मन मानत नव्हतं.
दुसऱ्या दिवशी गावात एक घटना घडली. जुना विहीर साफ करताना कामगारांना एक गंजलेली पिशवी सापडली. त्यात काही कागदपत्रं होती—जमिनीच्या व्यवहाराशी संबंधित. त्यावर समीरची सही होती. आणि निलेशचं नावही.
गावात कुजबुज सुरू झाली.
“हे काय?”
“समीरच्या कागदांवर निलेशचं नाव?”
निलेश अस्वस्थ झाला. तो हसत होता, पण डोळ्यांत भीती होती. वेळ हळूहळू पडदा उघडत होती.
त्या रात्री त्याला स्वप्न पडलं. तो आणि समीर नदीकाठी उभे होते. समीर म्हणत होता,
“मी बदललो नाही, निलेश. तूही बदललेला नाहीस. फक्त वेळेने आपली ओळख वेगळी केली.”
निलेश घामाघूम होऊन जागा झाला.
तो कपाट उघडून जुनी डायरी बाहेर काढतो. ती समीरची होती. शेवटच्या पानावर लिहिलं होतं—
“जर मी नसलो, तर सत्य वेळ सांगेल.”
निलेशला आठवलं. त्या रात्री वादानंतर समीर नदीकाठी गेला होता. निलेशही मागोमाग गेला. वाद वाढला. ढकलाढकली झाली. समीर नदीत पडला. निलेश थांबला. मदत केली नाही.
तो पळून गेला.
त्याने समीरला मारलं नव्हतं.
पण वाचवलंही नव्हतं.
गावात चौकशी पुन्हा सुरू झाली. नवे पुरावे, जुने कागद, साक्षीदारांची आठवण. वेळ सगळ्यांना बोलायला लावत होती. जे दडपलं होतं, ते वर येत होतं.
निलेशला समजलं—लोक बदलले नाहीत. तो स्वतःही नाही. त्याने फक्त मुखवटा घातला होता. वेळेने तो काढून टाकला.
एक दिवस गावसभेत निलेश उभा राहिला. आवाज थरथरत होता.
“मी पळालो होतो,” तो म्हणाला.
“भीतीने. स्वार्थाने.
समीर मेल्याचा गुन्हा माझ्यावर नाही…
पण त्याला न वाचवल्याची जबाबदारी माझी आहे.”
गावात शांतता पसरली. काही लोक रागावले, काहींच्या डोळ्यांत पाणी आलं. पण एक गोष्ट स्पष्ट झाली—सत्य बाहेर आलं होतं.
निलेशने स्वतःहून पोलिसांकडे शरणागती पत्करली. शिक्षा काय होईल, माहीत नव्हतं. पण मनावरचा भार उतरला होता.
जोशी निवास पुन्हा शांत झाला.
घड्याळाचा आवाज आता बोचत नव्हता.
काही महिन्यांनी समीरच्या नावाने गावात एक वाचनालय उघडलं गेलं. निलेशने स्वतःची संपत्ती त्यासाठी दिली. हा प्रायश्चित्ताचा मार्ग होता—पूर्ण नाही, पण प्रामाणिक.
गावकरी म्हणू लागले,
“निलेश बदलला.”
पण एक वृद्ध शिक्षक म्हणाले,
“नाही. तो बदलला नाही.
वेळेने त्याची खरी ओळख दाखवली.
आणि त्याने ती स्वीकारली—हेच मोठेपण.”
कारण शेवटी,
माणसं बदलत नाहीत.
वेळ त्यांना आरसा दाखवते.
काही जण तो आरसा फोडतात,
आणि काही जण… स्वतःला पाहून सुधारतात.
